DHISMAHA SHARCI EE HAY'ADAHA MAAMUL AYAA KA HORREEYA DHISMAHOODA MUUQDA (XAFIISKA IYO MAGACAABISTA XILALKA) By Garyaq Maxamed Axmed Cabdi (Bacaluul)

Sharci ahaan sidan ayaa sax ah. Waa in xeerka lagu asaasayo hey'adaha dawladeed (Enabling Act) uu ka soo horreeyo hey'adda uu asaasayo, miisaaniyaddeeda iyo magacaabista madaxdeeda. Sida Hey'adda Xaqsiinta Ciidamada Qaranka ee uu Madaxweynuhu ku soo saaray asaaskeeda Xeer Madaxweyne (factual establishment) uu uga sii horeeyay sharciga ay ku asaasnayd oo ah Xeerka Xaqsiinta Ciidamada Qaranka. Xeerkaas oo dhaqangalay waqtigii xukuumaddii hore. Hay'addan uu madaxweynuhu hirgalinteeda soo saaray ayaa laf dhabar u ah xeerkaasi maadaamo oo ay tahay Hey'adda Xukuumadeed ee fulin doonta xaqsiinta ciidanka.

  Waxa aynu hore u soo arki jirnay hey'ad aan asaas sharci oo hore lahayn (legal entity) oo jiritaankeeda iyo madaxda loo magacaabo ay hal mar wareegto madaxeeyne ku soo wada baxaan. Kadibna iyaga lagu odhan jiray xeerka aad ku asaasmaysaan soo dhiraandhiriya mashruuciisa (is-soo-asaasa). Waxa aynu ka bilaabi jirnay halkii ay ku dhammaan lahayd (maqluub).

 Marka ay xeerdajintu sharci ahaan u asaasayso hey'ad dawladeed, ujeedkoogu waxa weeyi in ay horta ka dooddaan hey'addaasi la hindisayo dabeecaddeeda maamul (nature), baahida qaran ee loo qabo, awoodaha iyo waajibaadka laga rabo in ay fuliso iyo miisaaniyadda (maaliyadda) looga qoondaynayo kiishadda qaranka ee la rabo in ay hawlaheedaas ku gudato. 

   Dhibta jirta waxa ay tahay Golaha Wakiilada ee leh awoodda dastuuriga ee curinta xeerarka, oo aan mawduucan faham ka haysan, amaba iyaga oo fahamsan ka badheedha ka gaabinta xilkoogan. Sababta uu dastuurku Golaha Wakiilada u siiyay awooddooda jaangoynta Miisaaniyadda Qaranka ama sharciyaynta qoondada ay hey'ad kasta oo dawladeed ku yeelan doonto khasnada qaranka (power of the purse) ayaa ah in ay isku eegaan dhaqaalaha la hayo iyo kala mudnaan-siinta jiritaanka haya'adaha dawladeed iyada oo loo eegayo baahida uu qaranku u qabo borogaraamada ay fulinayaan. Halka aynu aragno iyaga oo miisaaniyad (qoondo maaliyadeed) u sharciyeeya (ansixiya) hey'ad aanay jiritaankeeda marka hore sharciyaynin (ku asaasin xeer) oo aanay qeexin masuuliyadaheega iyo hawlaheeda.

   Si taas la mida ahna waxa kale oo aad aragtaa Golaha Wakiilada oo ansixiya madax lasoo magaabay oo aanay hey'adda loo magacaabayaa aanay sharci ahaan u jirin (without legal entity). Taas macnaheedu waxa weeyi waxa ay iska ansixiyaan masuuliyiin aanay wax faham ah ka haysan waxa ay qaban doonaan iyo awoodahooga fulineed inta ay gaadhsiisanyihiin iyo sida ay awoodahaasi aan sharci ahaan u qeexnayni ay u saamayn karaan xuquuqaha sharci iyo danaha muwaadiniinta ay u adeegi doonaan.

 Haddii ay xeerdajintu asaasidda la asaasayo hey'ad maamul oo cusub ay shuruud uga dhigi lahaayeen in aanat miisaaniyadda qaranka ku yeellan illaa iyo inta uu baarlamaanku ka doodayo baahida loo qabo barnaamijyada loo igmanayo. Taas,oo haddii ay u arkaan mid loo baahanyahay ay sharci ku asaasaan haddii ay kalana ay sidaa ku laalaan miisaaniyadda ay waaxda fulintu u soo jeediso in loo sharciyeeyo(defunding) iyaga oo u raraya qoondadaasi meelo kale oo ay u arkaan in baahi ahaan ka mudanyihiin. Runtii waa arrin dooddeeda iyo loollankaeeda ku dhexyeelan karta gole kala qeybsan, balse waa arrin muhimad u leh is-dheellitirka awoodaha qaranka iyo tashiilista ama si wanaagsan u qorshaynta dakhliga ummadda (public fund). Waxa ay keeni lahayd in yaraadaan komishanada iyo hey'adaha kale ee magac u yaalka ah (bloated bureaucracy) ee aan adeegyo la taaban karo u qaban cashuurbixiyayaasha.

  Marka aan ku leeyahay waa in ay G/wakiiladu  curiyaan xeerarkan macnahaygu ma aha waaxda fulintu ma soo unki karto hindisayaal sharci, balse way leeyihiin awooddaasi. Xeerarka se ay hey'adaha fulintu ama golaha xukuumaddu ay hindisayaashooda soo unkaan ma aha kuwa ay ku asaasmayaan bal se waa siyaasadaha ay ku shaqeyaan (Substantive administrative policies) sida xeerarka ay ku fulin doonaan hawlaha ay sharci ahaan u igmanyihiin. 

XEELADAHA LOO SHAQEEYAYAASHU KU DEEDAFAYAAN DACWADAHA LA XIDHIIDHAHA XUQUUQAHA SHAQAALAHA EE KA BAXSAN MUSHARKA

 

Mushaharka shaqaaaluhu waa halbeegga lagu saleeyo gunnooyinka (non-wage payments) iyo xuquuqaha ama xorriyàdaha kale ee ee ay xeerarka shaqaaluhu u dammaanad qaadaan shaqaalaha. Gunnooyinka haddii aynu ku qeexno lacagaha kale ee ka baxsan mushaharka joogtada waxa ay noqon karaan:

1. mushqaayadaha saacadaha dheeriga ah ee uu shaqeeyo (overtime)

2. Habeen-dhaxyada (per diem)

3. Xaqal ciideedyada

4. Xaq sannadeedka 

5. Qorshaha hawlgabeedka (retirement plan).

6. Caymisyada: caymiska caafimaadka ama daaweynta, caymiska ka shaqo la'aanta (haddii uu jiro).

7. Lacagaysashada Fasaxyada (paid off leaves): fasaxyada uu qofka ka doorto inuu shaqeeyo.

   Waxaas oo dhan marka la isku daro, waa inay ka yaraadaan heerka mushaharka uu joogo maadaamo oo uu yahay salkooga ama halbeegga laga qiyaas qaato marka la jaangoynayo gunnooyinkaasi. Marka ay u badanyihiina ay waxa ay wadartoodu noqotaa kala badh mushaharka (50%). Boqolkiiba kontonkaas ay uga dhigmaan mushaharka, ayaa xuquuqahaasi ka baxsan mushaharkii loosii kala jajibayaa. 

   Qoraalkan waxaan u qoray, si aan u iftiimiyo arrimahan oo la isku murgiyo. Waxaan arkay loo-shaqeeyayaal badan oo marka ay dacwado la xidhiidho xuquuqo shaqo caadaystay xeelado ay ku dafiraan xuquuqahaasi. Waxa dhacda in ay mushaharkii asalka ahaa ee ay shaqaalaha si joogto ah ay u siin jireen in ay u xisaabiyaan in ay xuquuqahaas/mushqaayadahaasi. Kuwaas oo mushaharkii caadiga u kala jajabiya gunnooyin, kuna dooda in uu lacagahaasi bilkasta lasiin jiray qofka shaqaalaha ah, uu mushaharka ka ahaa wax u dhigma 10% ama wax aan dhaamin. Taasina ma aha wax maangal ah haddii xataa ay sidaa ku qoraan heshiiska shaqaaleynta, sababahan awgood: 

1. Mushaharka (salary) haddii uu yahay asalka laga duulayo ee lagu jaangooyo kuwan kale, in uu ka bato mooyee sina uguma yaraan karo.

 2. Xuquuqahani marka laga reebo kuwa sannadlaha ah oo u dhigma hal bil mushaharkeed, kuwa kale waa qaar aan joogto ahayn oo aan raaci karin mushaharka bil walba, sida xaqal ciidyada oo sannadkii laba jeer ah. 

3. Mushqaayadaha qaar waa ikhtiyaari ah waxa ay hadbq ku xidhanyihiin shaqaalaha rabitaanka qofka shaqaalaha sida in uu saacado dheeriya maalmaha qaar shaqeeyo isaga oo danaynaya mushqaayadda dheeriga ah (over-time pay) ama in uu oggolaado in uu maalmaha fasaxyada qaranka shaqeysto si uu mushqaayad u helo oo uu ka maarmo nasashada. Rabitaanka qofkuna waa wax is bad-badali kara sharciguna uu oggolyahay.  Sharci ahaana laguma qasbi karo sida in aanu qofku fasaxyadaasi qaran qaadan karin ama fasax sannadeedyadiisa qaadan karin (annual leave) inta uu meel hablaayo u shaqeynayo,

4. Haddii loo shaqeeyuhu ku doodo in fasaxyadii sannadlaha ahaa iyo saacadaha dheeriga ah mushqaayaddooda uu bilwalba wax ka mid ah u raaciyo mushaharka shaqaalaha, taasi waxa ay caddeynaysaa in uu loo shaqeeyuhu mabda' ahaan kasoo hor jeedo fasax-siinta shaqaalaha iyo xaddidnaanta saacadaha shaqada ee maalintii--- oo ay fasax la'aanta sannadka oo dhami iyo in la shaqeeyo waqti ka badan siddeeddii saacadood maalin walba ay ka mid tahay shuruudaha iyo siyaasadaha loogu shaqeeyo.

   Markaa waa in aad fahamto sharci ahaan in uu qofku fasax sannadeedkiisa shaqeystaa ama uu saacado dheeri ah ku darsado intii asalka ahayd ee hawl maalmeedku jideeyay, in ay tahay arrin ikhtiyaari ah oo aan ahaan karin waajib joogto ah. Waana xaalado marar kooban (non-routine situations) dhaca oo lagala heshiin karo shaqaalaha sida mararka ay jiraan hawlo aan ku dhammeystirmin jadwal waqtiyeedkoogii.

     Waxaanay baahanyihiin hawlahani dheeriga ahi (irregular work assignments) in laga heshiiyo oo loo maro foomam gaar ah oo ay wada saxeexdaan madaxa shaqaalaha ee goobtaasi shaqo iyo qofka shaqaalaha ah ee raallida ka ah in uu ku darsado shaqdiisa (specific arrangements and records) isla xilligaasi ay taaganyihiin. Waxa kaloo oo ay leeyihiin hawlahani dheeraadka ahi hab loo bixiyo mushqaayadahooga oo u gaar ah maadaamo oo aanu shaqaalaha oo dhami ka wada sinnaan karin (specific payment process/reciepts), kaas oo la tixraaci karo (documented).

   Dokumtiyadaasi ayay  tahay in ay Waaxda xafiiska shaqaalaha (human resource office) iyo xisaabaadkuba (admin and finance) in ay fayl garaystaan, shaqaalaha sidaa yeelana isna in nuqulkiisa la siiyo caddaynaya xuquuqihiisi mushqaayadeed in uu qaatay ama leeyahay. Taasi waxa ay meesha ka saaraysaa in hadhaw lagu murmo xuquuqahaasi in la bixin jiray iyo in kale.