DHISMAHA SHARCI EE HAY'ADAHA MAAMUL AYAA KA HORREEYA DHISMAHOODA MUUQDA (XAFIISKA IYO MAGACAABISTA XILALKA) By Garyaq Maxamed Axmed Cabdi (Bacaluul)

Sharci ahaan sidan ayaa sax ah. Waa in xeerka lagu asaasayo hey'adaha dawladeed (Enabling Act) uu ka soo horreeyo hey'adda uu asaasayo, miisaaniyaddeeda iyo magacaabista madaxdeeda. Sida Hey'adda Xaqsiinta Ciidamada Qaranka ee uu Madaxweynuhu ku soo saaray asaaskeeda Xeer Madaxweyne (factual establishment) uu uga sii horeeyay sharciga ay ku asaasnayd oo ah Xeerka Xaqsiinta Ciidamada Qaranka. Xeerkaas oo dhaqangalay waqtigii xukuumaddii hore. Hay'addan uu madaxweynuhu hirgalinteeda soo saaray ayaa laf dhabar u ah xeerkaasi maadaamo oo ay tahay Hey'adda Xukuumadeed ee fulin doonta xaqsiinta ciidanka.

  Waxa aynu hore u soo arki jirnay hey'ad aan asaas sharci oo hore lahayn (legal entity) oo jiritaankeeda iyo madaxda loo magacaabo ay hal mar wareegto madaxeeyne ku soo wada baxaan. Kadibna iyaga lagu odhan jiray xeerka aad ku asaasmaysaan soo dhiraandhiriya mashruuciisa (is-soo-asaasa). Waxa aynu ka bilaabi jirnay halkii ay ku dhammaan lahayd (maqluub).

 Marka ay xeerdajintu sharci ahaan u asaasayso hey'ad dawladeed, ujeedkoogu waxa weeyi in ay horta ka dooddaan hey'addaasi la hindisayo dabeecaddeeda maamul (nature), baahida qaran ee loo qabo, awoodaha iyo waajibaadka laga rabo in ay fuliso iyo miisaaniyadda (maaliyadda) looga qoondaynayo kiishadda qaranka ee la rabo in ay hawlaheedaas ku gudato. 

   Dhibta jirta waxa ay tahay Golaha Wakiilada ee leh awoodda dastuuriga ee curinta xeerarka, oo aan mawduucan faham ka haysan, amaba iyaga oo fahamsan ka badheedha ka gaabinta xilkoogan. Sababta uu dastuurku Golaha Wakiilada u siiyay awooddooda jaangoynta Miisaaniyadda Qaranka ama sharciyaynta qoondada ay hey'ad kasta oo dawladeed ku yeelan doonto khasnada qaranka (power of the purse) ayaa ah in ay isku eegaan dhaqaalaha la hayo iyo kala mudnaan-siinta jiritaanka haya'adaha dawladeed iyada oo loo eegayo baahida uu qaranku u qabo borogaraamada ay fulinayaan. Halka aynu aragno iyaga oo miisaaniyad (qoondo maaliyadeed) u sharciyeeya (ansixiya) hey'ad aanay jiritaankeeda marka hore sharciyaynin (ku asaasin xeer) oo aanay qeexin masuuliyadaheega iyo hawlaheeda.

   Si taas la mida ahna waxa kale oo aad aragtaa Golaha Wakiilada oo ansixiya madax lasoo magaabay oo aanay hey'adda loo magacaabayaa aanay sharci ahaan u jirin (without legal entity). Taas macnaheedu waxa weeyi waxa ay iska ansixiyaan masuuliyiin aanay wax faham ah ka haysan waxa ay qaban doonaan iyo awoodahooga fulineed inta ay gaadhsiisanyihiin iyo sida ay awoodahaasi aan sharci ahaan u qeexnayni ay u saamayn karaan xuquuqaha sharci iyo danaha muwaadiniinta ay u adeegi doonaan.

 Haddii ay xeerdajintu asaasidda la asaasayo hey'ad maamul oo cusub ay shuruud uga dhigi lahaayeen in aanat miisaaniyadda qaranka ku yeellan illaa iyo inta uu baarlamaanku ka doodayo baahida loo qabo barnaamijyada loo igmanayo. Taas,oo haddii ay u arkaan mid loo baahanyahay ay sharci ku asaasaan haddii ay kalana ay sidaa ku laalaan miisaaniyadda ay waaxda fulintu u soo jeediso in loo sharciyeeyo(defunding) iyaga oo u raraya qoondadaasi meelo kale oo ay u arkaan in baahi ahaan ka mudanyihiin. Runtii waa arrin dooddeeda iyo loollankaeeda ku dhexyeelan karta gole kala qeybsan, balse waa arrin muhimad u leh is-dheellitirka awoodaha qaranka iyo tashiilista ama si wanaagsan u qorshaynta dakhliga ummadda (public fund). Waxa ay keeni lahayd in yaraadaan komishanada iyo hey'adaha kale ee magac u yaalka ah (bloated bureaucracy) ee aan adeegyo la taaban karo u qaban cashuurbixiyayaasha.

  Marka aan ku leeyahay waa in ay G/wakiiladu  curiyaan xeerarkan macnahaygu ma aha waaxda fulintu ma soo unki karto hindisayaal sharci, balse way leeyihiin awooddaasi. Xeerarka se ay hey'adaha fulintu ama golaha xukuumaddu ay hindisayaashooda soo unkaan ma aha kuwa ay ku asaasmayaan bal se waa siyaasadaha ay ku shaqeyaan (Substantive administrative policies) sida xeerarka ay ku fulin doonaan hawlaha ay sharci ahaan u igmanyihiin. 

XEELADAHA LOO SHAQEEYAYAASHU KU DEEDAFAYAAN DACWADAHA LA XIDHIIDHAHA XUQUUQAHA SHAQAALAHA EE KA BAXSAN MUSHARKA

 

Mushaharka shaqaaaluhu waa halbeegga lagu saleeyo gunnooyinka (non-wage payments) iyo xuquuqaha ama xorriyàdaha kale ee ee ay xeerarka shaqaaluhu u dammaanad qaadaan shaqaalaha. Gunnooyinka haddii aynu ku qeexno lacagaha kale ee ka baxsan mushaharka joogtada waxa ay noqon karaan:

1. mushqaayadaha saacadaha dheeriga ah ee uu shaqeeyo (overtime)

2. Habeen-dhaxyada (per diem)

3. Xaqal ciideedyada

4. Xaq sannadeedka 

5. Qorshaha hawlgabeedka (retirement plan).

6. Caymisyada: caymiska caafimaadka ama daaweynta, caymiska ka shaqo la'aanta (haddii uu jiro).

7. Lacagaysashada Fasaxyada (paid off leaves): fasaxyada uu qofka ka doorto inuu shaqeeyo.

   Waxaas oo dhan marka la isku daro, waa inay ka yaraadaan heerka mushaharka uu joogo maadaamo oo uu yahay salkooga ama halbeegga laga qiyaas qaato marka la jaangoynayo gunnooyinkaasi. Marka ay u badanyihiina ay waxa ay wadartoodu noqotaa kala badh mushaharka (50%). Boqolkiiba kontonkaas ay uga dhigmaan mushaharka, ayaa xuquuqahaasi ka baxsan mushaharkii loosii kala jajibayaa. 

   Qoraalkan waxaan u qoray, si aan u iftiimiyo arrimahan oo la isku murgiyo. Waxaan arkay loo-shaqeeyayaal badan oo marka ay dacwado la xidhiidho xuquuqo shaqo caadaystay xeelado ay ku dafiraan xuquuqahaasi. Waxa dhacda in ay mushaharkii asalka ahaa ee ay shaqaalaha si joogto ah ay u siin jireen in ay u xisaabiyaan in ay xuquuqahaas/mushqaayadahaasi. Kuwaas oo mushaharkii caadiga u kala jajabiya gunnooyin, kuna dooda in uu lacagahaasi bilkasta lasiin jiray qofka shaqaalaha ah, uu mushaharka ka ahaa wax u dhigma 10% ama wax aan dhaamin. Taasina ma aha wax maangal ah haddii xataa ay sidaa ku qoraan heshiiska shaqaaleynta, sababahan awgood: 

1. Mushaharka (salary) haddii uu yahay asalka laga duulayo ee lagu jaangooyo kuwan kale, in uu ka bato mooyee sina uguma yaraan karo.

 2. Xuquuqahani marka laga reebo kuwa sannadlaha ah oo u dhigma hal bil mushaharkeed, kuwa kale waa qaar aan joogto ahayn oo aan raaci karin mushaharka bil walba, sida xaqal ciidyada oo sannadkii laba jeer ah. 

3. Mushqaayadaha qaar waa ikhtiyaari ah waxa ay hadbq ku xidhanyihiin shaqaalaha rabitaanka qofka shaqaalaha sida in uu saacado dheeriya maalmaha qaar shaqeeyo isaga oo danaynaya mushqaayadda dheeriga ah (over-time pay) ama in uu oggolaado in uu maalmaha fasaxyada qaranka shaqeysto si uu mushqaayad u helo oo uu ka maarmo nasashada. Rabitaanka qofkuna waa wax is bad-badali kara sharciguna uu oggolyahay.  Sharci ahaana laguma qasbi karo sida in aanu qofku fasaxyadaasi qaran qaadan karin ama fasax sannadeedyadiisa qaadan karin (annual leave) inta uu meel hablaayo u shaqeynayo,

4. Haddii loo shaqeeyuhu ku doodo in fasaxyadii sannadlaha ahaa iyo saacadaha dheeriga ah mushqaayaddooda uu bilwalba wax ka mid ah u raaciyo mushaharka shaqaalaha, taasi waxa ay caddeynaysaa in uu loo shaqeeyuhu mabda' ahaan kasoo hor jeedo fasax-siinta shaqaalaha iyo xaddidnaanta saacadaha shaqada ee maalintii--- oo ay fasax la'aanta sannadka oo dhami iyo in la shaqeeyo waqti ka badan siddeeddii saacadood maalin walba ay ka mid tahay shuruudaha iyo siyaasadaha loogu shaqeeyo.

   Markaa waa in aad fahamto sharci ahaan in uu qofku fasax sannadeedkiisa shaqeystaa ama uu saacado dheeri ah ku darsado intii asalka ahayd ee hawl maalmeedku jideeyay, in ay tahay arrin ikhtiyaari ah oo aan ahaan karin waajib joogto ah. Waana xaalado marar kooban (non-routine situations) dhaca oo lagala heshiin karo shaqaalaha sida mararka ay jiraan hawlo aan ku dhammeystirmin jadwal waqtiyeedkoogii.

     Waxaanay baahanyihiin hawlahani dheeriga ahi (irregular work assignments) in laga heshiiyo oo loo maro foomam gaar ah oo ay wada saxeexdaan madaxa shaqaalaha ee goobtaasi shaqo iyo qofka shaqaalaha ah ee raallida ka ah in uu ku darsado shaqdiisa (specific arrangements and records) isla xilligaasi ay taaganyihiin. Waxa kaloo oo ay leeyihiin hawlahani dheeraadka ahi hab loo bixiyo mushqaayadahooga oo u gaar ah maadaamo oo aanu shaqaalaha oo dhami ka wada sinnaan karin (specific payment process/reciepts), kaas oo la tixraaci karo (documented).

   Dokumtiyadaasi ayay  tahay in ay Waaxda xafiiska shaqaalaha (human resource office) iyo xisaabaadkuba (admin and finance) in ay fayl garaystaan, shaqaalaha sidaa yeelana isna in nuqulkiisa la siiyo caddaynaya xuquuqihiisi mushqaayadeed in uu qaatay ama leeyahay. Taasi waxa ay meesha ka saaraysaa in hadhaw lagu murmo xuquuqahaasi in la bixin jiray iyo in kale.

Baarlamaanku miyay awood sharci u leeyihiin in ay laalaan go'aan maamul?

 

Baarlamaanku miyay awood sharci u leeyihiin in ay laalaan go'aan maamul?

Walaw aanan qoraal ahaan arag go'aanka la sheegay in ay G/wakiiladu ku laaleen go'aan kasoo baxay Guddida Tacliinta Sare oo la xidhiidha muddooyinka lagu qaadanayo heerarka tacliimeed ee jaamacadaha dalka.

   Haddiiba u jiro go'aankaasi;  waxan is weydiiyay qodobada sharci ee ay u cuskadeen go'aankooga, gaar ahaan kuwa awood u siinaya in ay laali karaan go'aan kasoo baxay hey'ad fulineed sababta ay doonaan ha u cuskadaane. Waxa aynu ognahay in ay waaxda xeerdajintu la xisaabtan ku leedahay hey'adaha fulinta. La-xisaabtanka xeerdajinta (parliamentary oversight) oo inta badan waxa uu u dhacaa laba qaab oo kala ah: (1) mid warbixin muddaysan ah oo lagaga rabo hey'adda maamul in ay ku soo celiso xeerdajinta. War-bixintaas qoraalka ah oo uu xeer baarlamaanku ku waajibiyay, tusaale ahaan warbixinta sannadlaha ah ee Hantidhawraha Qaranka ama Guddida Xuquuqda Aadamaha ee Qaranka; ; (2) in ay xeerdajintu u yeedho madaxda hey'adaha fulinta (legislative subpoena) si ay su'aalo toos ah ugu weydiinayaan kulan furan (la baahiyo). Kulankaasi oo noqon kara mid heer guddiyeed ah ama mid golaha weynahu u dhanyahay. Waxaana ay si guud wax uga weydiiyaan hawlaha ay hey'addaasi u xilsaarantahay ama ay si gaar ah wax uga weydiiyaan hawl gooni ah oo ay cabasho ka taagantahay. Sidoo kale waxa ay wax ka weydiin karaan xeer-hoosadyada (delegated legislations) ay ka gaabiyaan ee uu baarlamaanku ugu igmado xeer guud.

   Ujeedada wax loo weydiinayaa waa si ay baarlamaanku ay shacabka iyo xukuumadda uu masuulkaasi ka tirsanyahayba u tusaan waxyaabaha ay qabaan in ay hey'addaasi ka gaabiyay. La-xisaabtankani dambe waa mid leh waji siyaasadeed oo loogu talo galay in uu masuulkastaa oo hey'ad fulineed ka sii fajignaado oo uu ka baxsado wax kasta oo waji-gabax (embarrasment) ku noqon kara isaga iyo maamulka uu ka tirsanyahayba.

  Hadaba marka ay su'aashu ay ka taagantahay sharci ahaanta go'aan maamul; habka qudha ee loo mari karaa waa Garsoorka. Waxa kaliya ee lagu laali karaa waa go'aan garsoor oo ka dhalan kara dacwad maamul oo cidda uu go'aankaasi uu danaheeda saamaynayo ay ka furato maxkamadda awoodda u leh. 

  Baarlamaanka laftiisa mararka qaar ayay u bannaantahay in ay ay dacwad dastuuri ah ka furtaan Maxkamadda Dastuuriga ah, haddii ay u arkaan in ay waaxda fulintu ku xadgudubtay awooddoodii xeer-dajineed; sida in ay hay'ad maamul isa siiso awood xeer-dajineed oo ay iskeed u soo saarto xeer hoosaad, siyaasad ama wareegto aanu u fasixin xeer guud oo baarlamaan. Taas oo marka ay wax ka weydiiyaan ama ay usoo jeediyaan in ay ka noqoto, ku sii adkaysata sharci-ahaanta tallaabadaasi maamul ee ay su'aashu ka taagantahay.

WAA MAXAY MADAXBANAANIDA GARSOORKU

 WAA MAXAY MADAXBANAANIDA GARSOORKU??

Madaxbannaanaanta Garsoorku waxa ay u qeybsantaa laba: 

  1) Madaxbanaani gudaha ah (internal independence).

2) Madaxbannaani Dibadda ah (external independence).

1) Madaxbanaani gudaha ah: 

Waa kala-madaxbannaanaanta Garsoorka gudihiisa. waxaanay usii kale baxdaa laba: 

  a) Maxbanaani hay'adeed (institutional independence): waa kala-madaxbannaanta ay Maxkamaduhu iyaga oo kala sarreeya, ay haddana ay mid walba u madaxbannaantahay awoodaheeda sharci (jurisdiction) iyo maamulista kiisaskeeda iyo kharashaadkeeda, iyada oo aan ka cabsi qabin in ay Maxkamadda ka sarraysaa si baalmarsan habraaca dacwadaha ugu soo farogaliso hawlaheeda.  

b) Madaxbannaani Shaqsiyeed/xileed (Personal independence): oo ah in uu Garsoore kastaa uu si madaxbannaan uga go'aan-gaadho kiiska uu hayo, isaga oo maamulka maxkamadda uu ka tirsanyahay aanu si baalmarsan habraac dacwadaha (procedural rules) ugu farogalin karin gardhageysigiisa, sidoo kalana aanu ka cabsi qabin in maamul ahaan si gaar ah  loogu colaadsado (victimization) go'aannada garsoor ee uu ka soo saaro kiisaska laga yaabo in ay madaxdiisa ka sarraysaa ay danaynayso. Amaba aanu ku go'aan-qaadan ballanqaad uu guddoomiyaha maxkamada uu ka tirsanyahay  ama mxkamad kale oo ka sarreysaa uu u sameeyay si uu ugu abaalmariyo u dhago-nuglaanta farogalintiisa. 

 Si loo ilaaliyo madaxbannaanidan hawleed ee garsooraha waxa loo dajiyay habraac dacwadeedyada (Procedural rules of the Criminal/Civil laws). Kuwaas ayaa rasmiya u qeexa tallaabo kasta oo u dhexeeya maamulka maxkamadda iyo garsooraha kiiska haya, ama u dhaxeeya garsooraha iyo dhinacyada uu u garqaadayo. Waxaana tallaabooyinkaasi oo loo yaqaan (court procedings and pleadings) ay xeerarkani waajibiyaan in la iskugu gudbiyo qoraal ahaan iyagoo sababaysan oo qodobadii sharci ee loo cuskanayay wata. Waxaana ay soo-jidinshaasi, codsiyadaiyada iyo qaraarada gar-toosinta ee garsooruhu ay iyaga oo qoraal ah galaan galdacwadeedka, iyada oo lagu caddaynayo fayl-galintooda (filed/recieved stamp). Waxa ay taasi meesha ka saartaaa in maamulka maxkamaddu uu hab aan rasmi ahayn (informal) sida, taleefan ama af ahaan ula xidhiidho garsooraha galka haya si uu ugala hadlo arrinta uu ka garnaqayo.

2) Madaxbannaani Dibadeed (external independence):

Waa madaxbannaani uu Garsoorku ka madaxbannaan yahay saameyn siyaasadeed oo dibadda kaga timaadda, gaar ahaan Labada Waaxood ee kale ee dawladda (Fulinta iyo Xeerdajinta) ama mid kaga timaadda Shirkadaha Waaweyn ama bulshada qeybo ka mid ah oo si taban oo ku lid ah garsoorka u abaabulan.  Waa in uu Garsoorku Waax ahaan awood u leeyahay in uu khilaafyada xasaasiga ah ee loola yimaaddo uga go'aan-gaadho si aan cabsi iyo abaal-doonistoona ahayn (without fear or favour).

   Marka uu Garsoorku labadaas qaab u Madaxbannaanyahay gude ahaan iyo dibad ahaan, ayaa la odhan karaa waa Garsoor Madaxbaannaan. Dadka in badanbaa u fahamsan uun marka madaxbannaani garsoor laga hadlayo, in loo jeedo uun tan Waaxeed ee ah in uu Garsoorku labada Waaxood ee kale ka madaxbannaanyahay, oo hilmaansan Madaxbaannaanida Gudaha oo haddii la waayo, ay farogalinta maamulka maxkamadeed uu si joogto ah u saamaynayo hawl maalmeedka Garsooraha

SIDDEEDA QODOB EE URURKA MASHRUUCA CADDAALADA DUNIDU (WJP) KU QIIMEEYO SIDA AY DALALKU UGU DHAQMAAN SHARCIGA (RULE OF LAW INDEX);

 SIDDEEDA QODOB EE URURKA MASHRUUCA CADDAALADA DUNIDU (WJP) KU QIIMEEYO SIDA AY DALALKU UGU DHAQMAAN SHARCIGA (RULE OF LAW INDEX); 

Qodobka 1-aad: Xakamaynta Awoodaha Dowladda:

   Qodobka 1 ee Tusaha (index) Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa ilaa heerka ay kuwa wax xukumaa ay ku xidhan yihiin sharciga. Waxa ay Sharciyadaasi koobsanayaan dastuurka koobanyahay iyo xeerarka kasoo baarlamaanka, iyo kuwa kasii farcama ee hey'ada maamul ku nidaamiyaan hawlaha loo igmaday, iyada oo la is weydiinayo illaa heerka ay madaxda sare ee garsoorka, xeerdajinta iyo fulinta ay xeerarkaasi xaddideen awoodooda, haddii ay taasi jirtana illaa heerka ay madaxdaasi iyo hey'adahoogu u hoggaansamaan dabarradaasi sharci ee u yaalla. Waxa kale oo ka mid ah illaa heerka ay awooda la xisaabtan u leeyihiin in ay hey'adaha aan dawliga ahayn sida saxaafaddu ay farta ku fiiqi karaan xadgudubyada awoodeed ee madaxda dawladda. 

Qodobka 2: Maqnaanshaha Musuqmaasuqa:

  Qodobka 2-aad ee Tusaha Ku dhaqanka Sharciga  ee WJP wuxuu cabbiraa maqnaanshaha musuqmaasuqa ee dawladda. Waxa uu tixgalinayaa saddex nooc oo musuqmaasuq ah oo kala ah: Laaluush, saamayn aan habboonayn oo dano guud ama mid gaar ah ay ku yeelaan karaan hannaanka maamul ee dawliga ah, iyo ku takrifalka maaliyadda umadda ama ilaha kale ee dhaqaale. Saddexdan nooc ee musuqmaasuqa waa shaybaadh ama imtixaan la mariyo saraakiisha dawladda ee laamaha fulinta, garsoorka, milateriga, booliska iyo sharci dejinta si loo hubiyo illaa inta ay ka badqabaan. 

Qodobka 3aad : Daah-furnaanta Hawlaha Dawladda (Open Government):

  Qodobka 3-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa furfurnaanta dawladda oo lagu qeexo ilaa xadka ay dawladdu xogta la wadaagto shacabkeeda. Waayo in ay dawladdu warsiiso bulshada oo ay ogaadaan waxa ay ugu maqantahay, ama u qorshaysay, waxay awood u siisaa dadku in ay helaan wax ay kula xisaabtamaan dawladda, waxayna kobcisaa ka qaybgalka muwaaddiniinta ee doodaha siyaasadda guud. Qodobkani waxa uu cabbirayaa in sharciyada aasaasiga ah iyo xogaha ku saabsan xuquuqaha sharciga la shaaciyo oo ay bulshadu qiimayn karaan tayada xogeed ee ay dawladdu faafisay.

Qodobka 4: Xuquuqaha Asaasiga ah: 

   Qodobka 4-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu aqoonsan yahay in nidaamkasta oo sharci oo u daggan dawladi (Positive law) oo ku guuldareysta inuu ixtiraamo xuquuqda asaasiga ah ee aadanaha ee lagu dhisay sharciga caalamiga, aanu u qalmin in loogu yeedho nidaam sharci. Maaddaama ay jiraan tilmaamo kale oo badan oo ka hadlaya xuquuqaha aadanaha, iyo Tusahan (index) oo aanay suurtogal u ahayn in uu wada qiimeeyo u hoggaansanaanta xuquuqaha oo dhan, qodobkani waxa uu diiradda saarayaa liis kooban oo xuquuqo ah oo si adag loo dejiyay iyada oo la raacayo Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay. Kuwaasi oo aad ugu dhaw ku-talinta sharciga.

Qodobka 5: Amniga iyo Kala-dambeynta: 

  Qodobka 5-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa sida ay bulshadu u hubin karto in ay haysato damaanad amniyeed oo nafta iyo hantidaba ah. Nabadgelyadu waa mid ka mid ah qodobbada lagu qeexo sharci kasta oo bulshada ah, waana hawl aasaasi ah oo qaranku leeyahay. Waxa kale oo ay shardi u tahay xaqiijinta xuquuqaha iyo xoriyaadka uu sharcigu doonayo inuu horumariyo.

Qodobka 6: Fulinta Xeerarka hawlaha Nidaamiya (Regulatory Enforcement):

   Qodobka 6aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa ilaa xadka xeerarka si cadaalad ah oo wax ku ool ah loo fuliyo. Xeerarkaasi waxa ay iskugu jiraan kuwa ay sharci-dajintu samayso iyo kuwa ay soo saaraan hey'adaha maamul ee awoodda loo siiyay. Waxaana la eegaa habdhaqanka hey'adaha dawladda iyada oo la darso sida ay hey'aduhu ay iyagu iskugu maamulaan gudahooga iyo sida ay shacabka ugu fuliyaan. Qodobkani maaha mid qiimaynaya arrimaha ay dawladi doorbiddo inay ku nidaamiso xeerar gaar ah, se waxa kale oo uu tixgaliyaa hawlaha ay ahayd in ay xeerar cad-cad ku nidaamiso ee ay ka gaabisay ama ay ka badheedho in ay xeer la'aantaasi ku wadato.  . 

Qodobka 7 ee Caddaaladda Madaniga (Civil Justice):

     Qodobka 7-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa illaa heerka ay dadka caadiga ahi ay ku xallin karaan cabashooyinkooda si nabad ah oo wax ku ool ah iyada oo loo marayo nidaamka caddaaladda madaniga ah ee rasmiga ah. Waxa uu cabbiraa in nidaamyada caddaaladda madaniga ahi yihiin kuwo la heli karo (accessible) oo la awoodi karo iyo sidoo kale in ay ka madax bannaan yihiin takoor, musuqmaasuq, iyo saamayn aan habboonayn oo ay ku leeyihiin saraakiisha dawladda. Waxa u eegaysaa in dacwadaha ay maxkamaddu ka garnaqdo loo dhageysto loona fuliyo hab aan lahayn dib-u-dhac  iyo habsan aan caqligal ahayn. Qodobkani waxa uu qiimeeyaa sida loo heli karo nidaamka caddaaladda (accessibility), dhexdhexaadnimadiisa, iyo wax-ku oolnimada hababka loo maro xallinta khilaafaadka bulshada. 

Qodobka 8: Caddaaladda Nidaam Ciqaabeedka Dembiyada (Criminal Justice):           

 Qodobka 8-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu qiimeeyaa nidaamka cadaaladdeed ee ciqaabta dembiyada. Nidaam cadaaladeed oo wax ku ool ah ayaa ah qodobka ugu muhiimsan ee ku dhaqanka sharciga, maadaama uu ka kooban yahay habka caadiga ah ee lagu saxo cabashooyinka iyo in tallaabo laga qaado shaqsiyaadka ku kaca gafafka ka dhanka ah bulshada. Qiimaynta sida loo fuliyo caddaaladda nidaamka ciqaabeed waa mid si guud loogu darso nidaamka dawliga ah oo dhan, oo ay ku jiraan booliiska, qareennada, xeer-ilaalinta, garsoorayaasha, iyo saraakiisha maamula xabsiyada.

Gebo-gebo: siddeedaas qodob oo mid waliba sidiisa usii leeyahay heerbeeg qiimayneed oo la isku daray dhibcahooga ayaa lagu go'aamiyaa heerka uu dal gaar ahi ka taaganyahay ku dhaqanka sharciga. Waxaana darajooyinku lagu bixiyo Ku-dhaqanka Sharcigu ay u dhexeeyaan eber illaa hal (0-1). Heerka ugu sarreeya ee Ku-dhaqanka Sharciga ee sannadkii hore( 2024), waxa gaadhay dalka Norway oo dhibcaha uu keenay ay ahaayeen (0.90), halka dalalka ka sii hooseeya heer-qiyaaseedka (0.26) aan lagu xusin liiska qiimaynta ee Ku-dhaqanka Sharciga.Taas oo macnaheedu noqonayo wixii heerkas ka hooseeya ifafaale tilmaamaya ku dhaqan Sharci kama jiro.   

SIYAASADDEENA LA-DAGAALANKA MAANDOORRIYUHU DIB-U-EEGISBAY U BAAHANTAHAY

   Waxa ay bilaysku culayska saari jireen qab-qabashada yar-yarka iyo shaqsiyaadka isticmaala maandooriyayaasha oo jeelasha buux-dhaafiyay. Waxa ka muhiimsana in loo soo jeedsado oo dadaalka u badan lugu bixiyo sidii dagaal loola gali lahaa cidda ka ganacsanaysa ee keenta isla markaana qeybiyayaasha ah  (suppliers and distributors). Kuwaas dhaqaalaha ka sameynaysa mustaqbal-baabiinta ubadkeena, ayaa ah sababta koowaad ee mushkiladdani, ee ma aha kuwa la aafeeyay ee isticmaalkeeda lagu qabto. Suuqyada madaw ee waxani ku lugta lehi waxa ay ku shaqeeyaan shabakado isku xidhan illaa kuwa soo-saara ee soo-dhoofinaya,  kuwa xadadka ka soo tallaabinaya,  illaa baraha u dambeeya ee hadhaw magaalooyinkeena ku sii qaybiya. 

     Waa in barnaamij cad iyo siyaasad dhammeystiran (Comprehensive Policy) oo lagula dagaalamo laga yeesho. Taasi oo wadata miisaaniyadii, wacyigalinteedii, ciidamo iyo sirdoon u gaar ah oo lagu bartilmaameedsado kuwa macaash-doonka ah ee daaha dabadiisa ku jira. Waa lala yimaado tabo kasta oo lagu ogaan karo suuqyadan madaw ee daroogada, iyadoo oo aan kuwa isticmaala lagu qabto lagu soo afmeerin baadhista, bal se laga sii tixraacayo ceelka ay u arooraan. Iyada oo haddii laga maarmi waayo la siinayo dhawrsanaan amni (witness protection) oo ay kula shaqeeyaan laamaha u xilsaaran dambi-baadhista iyo oogistaba.

   Waxa aynu aragnaa in aanu waxba ka qaban xeerka la dagaalanka maandooriyaha ee dhawaan la kordhiyay ciqaabtiisa iyo xabsiga dheer ee da'yarta isticmaasha lagu xukumo, inta ay dibadda joogto cidda dhaqaalaha ka sameynaysa waxani ee kolba in kaloo hor leh baraysa. 

   Sidoo kale dhiig-bax ayuu cashuurbixiyaha ku yahay kharashka ku baxaya maxaabiistan muddada dheer xabsiyada ku noolaanaya, taasi oo aanay inta kale ee hadhsani ku waantoobaynin (public deterrance). Waxa lacagtaasi wax loogu qaban lahaa muwaadiniinta hagaagsan ee ay adeegyada dawladeed suququlka ku yihiin.

QORISTA QARMAQALLADU WAA XIRFAD LA BARTO

Sida loo qoro garmaqallada fadhiyada maxkamadu waa xirfad iyo aqoon lagu toobabaro kaaliyayaasha Maxkamadaha. Maadaamo oo ay yihiin diiwaan-ilaaliyaha maxkamadda ee qoraya wax kasta oo fadhiga maxkamadda ka dhex dhaca. Hawshoodaasi ayaa asaas u ah hadhawto caddaaladda dib-u-eegiseed (Judicial Review) ee laga rabo Garsooraha Rafcaanka ee aan hore ula socon wixii maxkamaddii ka horeysay ka hor dhacayay.

 Maxkamadaheena lagama yaqaanno xirfadda Istenograafiyada la yidhaahdo (stenography) ee kaaliyayaasha maxkamadaha usoo gaabsadaan weedhaha hadal-qorista iyaga oo aan waxba ka tageyn wixii laga dhex yidhi fadhiga. Waxaanay taasi sare u qaadaa xawaaraha ay kula soconayaan dooda iyo marag-furka oo si aan hakad lahayn iskood ugu socda. Halka ay imika u dhacaan sidii cashar yeedhis ah oo kaaliyaha lala sugayo qalinkiisa. Kaasi oo waqti badan ku lumo, dishana isku xidhnaantii iyo nuxurkii doodda dhinacyada. Waxa kale oo hadalkaasi la kala googoynayaa uu caajis galiyaa dadweynaha ka soo qeybgala dhegaysiga.

  Marka uu gar-dhegeysigu dhammaado ayaa istenogaafiyadii loo rogaa qoraalka saxda ah ee la akhrin karo (court transcript). Waxaana rogistaa dambe loo adeegsadaa qalab gaar ah oo akhriya calaamadahaasi (steno converter), haddii aan la hayn qalabkaasina waxa lagu sameeyaa akhris caadiya oo dib ayaa gacanta loogu garaacaa (manual method).

  Haddaba wali maan arag iyada oo hawlahan culays la iska saarayo oo tababorro la siinayo kaaliyaasha maxkamadda (court reporters) ku saabsan hannaanka xirfadeed ee ay tahay in loo rekoordh-gareeyo hadalka iyo ficillada ka dhex dhaca fadhiyada Maxkamadda. Waa in la dhiso xirfaddooda -dhegeysiga (exceptional listening skills), la-socoshada hadalka (strong concentration), xawaaraha qoraalka iyo sax-sanaantiisa (speed & accuracy), sir-ahaanshaha garmaqalka (confidentiality) iwm. 

  Waa in la isla dajiyo, lana baro kaaliyaha hanaanka loo rikoodh-gareeyo tilmaamaha jidheed (sign language) ee marag-furka ku jira, sida in uu gacanta ku fiiqo maraggu qof fadhiya maxkamada, ama uu aamusnaado cabaar intaanu jawaabta bixin, madaxa ruxo, ama uu bixiyo tilmaan jidheed oo la xidhiidha marag-furka. Sababtoo ah, ficilladaasi waxa ay qayb ka yihiin siyaabaha wax la iskugu gudbinayo ee looga wada xidhiidhayo (communication) fadhiga dhexdiisa. Waana waxyaabaha uu tabi karo garsooraha dambe ee ka maqan meesha oo haddii uu warbixinahaas heli lahaa ay sawir buuxa ka siin lahaa dhegeysigii dhacay iyo sida uu dhacayba. 

   Waxa kale oo jiraa waxyaabo kale oo ka maqan qoraalka garmaqalladeena. Waxaana ka mid ah su'aalaha ay dhinacyadu waydiiyaan maragyada; ha ahaadaan kuwa tooska ah (direct examination) ee ay waydiiyaan maragyadooda ama kuwa talantaalliga ah (cross examination) ee ay weydiiyaan maragyada kasoo horjeeda. Waxa inta badan la qoraa jawaabaha ay maragyadu bixiyaan oo kaliya oo aanay la socon su'aalahoogii. Walaw ay ku kala xariifsanyihiin kaaliyaashu oo ay jiraan qaar u qora jawaabta si aad aad ka fahmi karto su'aasheeda, haddana rikoodh-galinta su'aashu waa qodob asaasi u ah garmaqalka oo aan laga tagi karin. 

  Su'aalahaasi laga hawl yaraysto qoraalkoogu  waxa ay caqabad ku noqdaan garsooraha iyo dhincyadaba marka uu galku uu u gudbo marxaladda dib-u-eegista. Tusaale ahaan, waxa ay keentaa mararka qaar in aad garanweydo su'aasha laga jawaabay: gaar ahaan su'aalaha xidhan (closed questions) ee lagaga jawaabo "haa ama maya". Marka aad garmaqalka ugu tagto jawaab ah "Haa" ama "maya" oo cidlo taagan, adna aad tahay qareen rafcaan ama garsoore rafcaan oon hore u la socon dhegeysiyadaas, macno ay leedahay garan maysid jawaabtaasi iyo su'aadha ay dabasocoto toona. 

   Guntii iyo gebogabadii, waxyaabahaasi waa arrimo aynu sixi karno mustaqbalka haddii ay Maxkamadda Sare soo saarto go'aan garsoor   (Judicial Decree) oo jidaynaya habraac dhigan oo rasmiyeeya hannaanka ugu haboon ee laga rabo in uu yeesho dokumantiga kama dambeysta ah ee garmaqalka maxkamaduhu (court transcript). Taasi oo qorista garmaqalka (court reporting) ka dhigi lahayd xirfad iyo waayo-aragnimo xushmaddeeda leh oo si cilmiyaysan loo barto la iskguna gudbiyo, kana saari lahayd in qofkasta oo yeedhiska afsoomaaliga qori kara la yidhaahdo hawshaasi qabo.