SIDEE AYAA SHARCI AHAAN MUSUQ-MAASUQA LOOGA HORTAGI KARAA? By Garyaq. Mohammed Ahmed Abdi Ba'luul.

 

Kaliya musuq-maasuqu uma baahna ka dabatagga hanti-dhawrka ee ka duula marka uu tuhun soo baxo. Waxa loo baahanyay in uu jiro Nidaam dhisan oo intii awooddiisa yarayn kara suurtogalnimada uu ku dhici karo musuq-maasuq, hanti lunsi, laaluush ama awood isku-baadis (extortion). Nidaamkaas ayaa u baahan iskaashi dhexmara hey'ado dawladeed oo dhawr ah iyo mid dadweynaba. 

    Hey'adahaas waxa ka mid ah Bangiyada Dhexe oo diiwaangaliya hantida ay Madaxdu haysato xilka ka hor. Waxaanu curiya xeerka ka hortaga Lacagaha siyaabaha leexsan lagu helo ee Akawnada Qarsoon lagu shubto ama loo xawisho meel kale. Xeerarkaas ayaa la yidhaahda xeerka ka hortagga lacagaha la meydho (Prevention of Money Laundering Act)  ayaa xad u sameeya lacagta ugu badan ee la dhigan karo akawnada bangiyada dalka ama hal mar laga xawilan karo. Taas oo wixii xadkaas ka badan waajib ku saaraya Bangiyada gaarka ah in uu macmiilka ka buuxiyo foomam uu ka saxeexo oo macmiilku ku sababaynayo halka uu dakhligaasi ka soo galay. Kadibna Bangiyady waxa ay nuqullo kamida foomamkaasi ku la wadaagaan bangiga dhexe iyo hantidhawrka guud. Kuwaas oo illaa ay barraxaan macmiilka (clearance) oo cashuuraha ku waajibayna laga gooyo, aanay bangiyadu ka yeelin in lagu xassaysto lacago aanay ogeyn sida lagu helay ama qaar dhigaal ahaa sababta hal mar loo wada xawilinayo.

 Xeerka Xogsiinta Dadweynaha (Public Information Act) ayaa isna ka mid ah xeerarka lagaga hortago musuq-maasuqa. Xeerkani isna waxa uu kor u qaadaa daah-furnaanta mashaariicda, go'aannada maamulka iyo mucaamilka dhexmmara hey'adaha maamul iyo laamaha gaarka ah (private sector). Xeerkani waxa uu faraa hey'adaha maamul in ay baahiyaan habraacyada uu muwaadinku u codsan karo adeegyadooda, siyaasadahooga, qorshayaashooda iyo wax-qabadyadooda. Wixii xog ah ee dheeriya ah ciddii rabtana waxa uu xeerku u dhigaa habraac ay ku dalban karto.

   Ta ugu muhiimsan ee ay xeerarka Xogsiinta Dadweynuhu ay ku xakameyaan musuq-maasuqa waa waajibinta in la kashifo musuqa qarsoon. Waxa uu xeerku awood u siiyaa shaqaale hoosaadyada ay madaxda ka sarreysaa ku amarto in ay fududeeyaan hawlo leexsan. Waa in ay siidhiga ku afuufaan waxaas dagamsan ee miiska hoostiisa ka socda  (whistle-blowers). Kuwaas oo uu xeerku u dammaanad qaado in aanay waayi doonin shaqadooda iyo xuquuqahooda kalaba marka ay kashifaan musuq-maasuqaasi ay goob joogga u yihiin.

  Xeerka qandaraasyada Qaranka (Public Procurement Act) ayaa isna kamida ah kuwa muhiimka ah. Xeerkani wuxuu si gaar diiradda u saaraya hannaanka maamul ee hay'adaha fulintu u baahinayaan, u tartansiinayaan, una kala saarayaan cid kasta oo danaynaysa qaadashada qandaraasyada iib ama hawl-qabad ee dawladu dalbato (bids). Waa xeer muhiim u ah xakameynta musuqa, haddii sidiisa loogu dhaqmo. Waxaanu qeyb ka yahay Nidaamkaas Guud (framework) ee aan sheegay in la helo si looga hortagayo musuq-maasuqa lagula kuco hantida guud (public fund/properties and powers).

  Waxa sidoo kale jira xeerar ciqaab ah oo aynu leenahay ku saabsan ku tagrifalka awoodaha iyo lunsiga hantida dadweynaha. Kuwqaas oo ay naadir tahay fulintoodu marka aad eegto xagga x/ilaalinta iyo maxkamadaha. Xeerarkaas waxa ka mid ah xeerka ku tagrifalka hantida qaranka oo soo baxay 2007-dii.  Waxa sidoo kale xeerka cciqaabta guud oo uu cutub ka mid ahi si faah-faahsan uga hadlayo dambiyada iyo ciqaabaha ka dhasha ku tagrifalka awoodaha maamul iyo ka gaabinta waajibaadka masuuliyadeed ee uu ku kaco sarkaal dawladeed (eeg qodobada 240-281 XCG).

    Fal-dambiyeedyadaas xeerka ciqaabta guud oo ay qaarkood eedayntoodu ka dhalanayso cabashada cid kasta oo dhibane ka ah, ayaanay habayaraate dadweynuhu ku baraarugsanayn. Kaliya dadweynuhu iyagaa u kala cabta saldhigyada se ma aaminsana in laga caban karo masuul xil haya oo awooddiisa ku tagrifalaya sida Xataa bilayska iyo X/ilaalintu uma ay bisla eedaha noocan ah oo waayo-aragnimo badan uma laha, maadaamo oo aanay arag cid ula timaadda oo aaminsan in ay tallaabo ka qaadi karaan.

SHARCIGA JIRA vs SHARCIGA QORAN

Sharciyaqaano badan oo mar walba u taagan ilaalinta ku dhaqanka sharciga iyo dastuurka ayaan arkayaa. Kuwaas oo iftiimiya dhacdooyinka xadgudbyada ku ah dastuurka iyo shuruucda ee sida il-duufka ama badheedhka ah ay ugu tallaabsadaan masuuliyiintu. Sida dhacdadii uu dambeysay ee uu xildhibaan ka mid ah uu Golaha Wakiiladu oo loo magacaabay Wasiir uu kaga qeybgalay Shirkii Golaha Wasiirada isaga oo aan si rasmiya u marin habraacii sharci ee xil iskaga tagidda Golaha. Walaw ay uu ka qaybgalkaa uu ka qaybgalay Fadhiga Wasiiradu ay si dadban u muujinayso  (implied intention) in uu shaqsi ahaan ka tagay Xildhibaannimadii Golaha. 

  Sharciyaqaannada masuuliyadooda xirfadeed ayaa faraysa in ay ku baraarujiyaan nidaamka dawladnimo ku-dhaqanka sharciga, walaw aan arkayo in ay warbaahinteenna u jan-jeedha falanqeynta dhacdooyinka iyo hirdannadda siyaasaddu ay hoos-u-dhigtay codkooda (downplayed). Garyaqaanadu se taas eed kuma laha oo way guteen xilkoodii aqooneed oo arrinkoodu waa; allahuma inii balaqtu.

  Waxa is weydiin mudan sababta arrintaa lagu baraarujiyay ay cidda ay khusaysaa iskaga dhegamariso----maadaama oo qodob dastuuriya oo la jabiyaa uu yahay seeskii dawladnimada ku taagnayd ee lagu heshiiyay oo la mijo-xaabinaayo. Guddida joogtada ee Golaha Wakiilada iyo shirguddoonkoodaba macno sidaas ah uma samaynin arrintani oo iyana hoos ayay u dhigeen (down-played). Goleweynahana (the floor) hadalkiisaba daa. Marka dano hoose la leeyahayna-- dastuurbaa la jabiyay ayaa la innagu wareeriyaa iyada oo aanu waxa la jabiyay aanu sidan oo kale u muuqan. Taasi ma aha dastuur ilaalinbaa (constitutionalism) iyo isla-xisaabtan dawladeed, misa waa rabitaanno ilaalin (human desires)?

  Waxa jirta aragti sharci oo la yidhaahdo---"Legal realism" ama "Sharciga dhabta ah". Aragtidani (legal theory) waxa ay tidhaahdo sharcigu ma aha khadka waraaqaha ku qoran, bal se waa ka qofka xumi (bad man) uu ka baqdo inuu ku xadgudbo ee ogyahay inuu cawaaqib uu kala kulmayo haddii uu jiidho.  Mar haddii aanay taasi jirin oo qofku isaga oo ka badheedhay ku xadgudubka wixii waraaqaha ku dhignaa, aanu waxba iskaga tirin nidaamka jira,  waxa ay waraaquhu sheegayaan sharci ma aha xataa haddii loogu yeedho ama loo wada yaqaano in ay yihiin "sharci".  Sharciga dhabta ahi se waa waxa jira ee la wada samayn karo (real acts) ee la hubo in aanu wax raad ahi ka dhalanayn haddii la sameeyo. Waa kaas sharcigu. 

   Sharciyaqaannadu waa in ay fahmaan sharciga jira (legal realism or the real law) ee aan ahayn kan buugta ku dhigan, oo ay daraasad xeel dheer ku sameeyaan iyo diiwaanna sugan (record) oo u noqda tixraac taariikheed ee geeddisocodkeena sharciga (S/land Historical Legal Jurisprudence). Tusaale ahaan, sida sharciga jira ee jideeya in ay muddo xileedka Madaxtooyadu ahaado ugu yaraan toddoba sanno, sidoo kalana Golayaasha kale ka dhiga muddo xiloodkooga mid daba-furan (open-ended) illaa inta siyaasad ahaan loo soo jeedsanayo. Sharcigaas la qabatimay wuu  ka duwanyahay waxa uu sharciga waraaqaha ku qorani sheegayo (formal rules). Sidoo kale ha hilmaamin Sharciga jira (the real law) ee jideeyay in musharraxnimada Golayaasha ay reeruhu soo xulaan, oo aan xisbiyahannimo iyo aragti lagu soo xulan, kaas oo isna ka duwan waxa uu sheegayo kan buugta inoogu qorani.

   Sharcigaas dhabta ah (the real law) in kasta oo uu yahay xaqiiqo aan la dafiri karin,  marka ay siyaasadda tahay, balse run ahaantii isaguna ma aha ceeb ka saliim. Ceebtiisa u wayni waxa weeyi in aanu ahayn wax sugan oo la isla sii wada hubi karo natiijdiisa (unpredictable), balse waa kan---hirdan iyo muran badan kadib, kama dambeysta shaqeeya (functionalism) iyada oo aan cidna dambi iyo ku xadgudub awoodeed ama ku xadgudub xeer-dhigan lagu qaadin.

DHISMAHA SHARCI EE HAY'ADAHA MAAMUL AYAA KA HORREEYA DHISMAHOODA MUUQDA (XAFIISKA IYO MAGACAABISTA XILALKA) By Garyaq Maxamed Axmed Cabdi (Bacaluul)

Sharci ahaan sidan ayaa sax ah. Waa in xeerka lagu asaasayo hey'adaha dawladeed (Enabling Act) uu ka soo horreeyo hey'adda uu asaasayo, miisaaniyaddeeda iyo magacaabista madaxdeeda. Sida Hey'adda Xaqsiinta Ciidamada Qaranka ee uu Madaxweynuhu ku soo saaray asaaskeeda Xeer Madaxweyne (factual establishment) uu uga sii horeeyay sharciga ay ku asaasnayd oo ah Xeerka Xaqsiinta Ciidamada Qaranka. Xeerkaas oo dhaqangalay waqtigii xukuumaddii hore. Hay'addan uu madaxweynuhu hirgalinteeda soo saaray ayaa laf dhabar u ah xeerkaasi maadaamo oo ay tahay Hey'adda Xukuumadeed ee fulin doonta xaqsiinta ciidanka.

  Waxa aynu hore u soo arki jirnay hey'ad aan asaas sharci oo hore lahayn (legal entity) oo jiritaankeeda iyo madaxda loo magacaabo ay hal mar wareegto madaxeeyne ku soo wada baxaan. Kadibna iyaga lagu odhan jiray xeerka aad ku asaasmaysaan soo dhiraandhiriya mashruuciisa (is-soo-asaasa). Waxa aynu ka bilaabi jirnay halkii ay ku dhammaan lahayd (maqluub).

 Marka ay xeerdajintu sharci ahaan u asaasayso hey'ad dawladeed, ujeedkoogu waxa weeyi in ay horta ka dooddaan hey'addaasi la hindisayo dabeecaddeeda maamul (nature), baahida qaran ee loo qabo, awoodaha iyo waajibaadka laga rabo in ay fuliso iyo miisaaniyadda (maaliyadda) looga qoondaynayo kiishadda qaranka ee la rabo in ay hawlaheedaas ku gudato. 

   Dhibta jirta waxa ay tahay Golaha Wakiilada ee leh awoodda dastuuriga ee curinta xeerarka, oo aan mawduucan faham ka haysan, amaba iyaga oo fahamsan ka badheedha ka gaabinta xilkoogan. Sababta uu dastuurku Golaha Wakiilada u siiyay awooddooda jaangoynta Miisaaniyadda Qaranka ama sharciyaynta qoondada ay hey'ad kasta oo dawladeed ku yeelan doonto khasnada qaranka (power of the purse) ayaa ah in ay isku eegaan dhaqaalaha la hayo iyo kala mudnaan-siinta jiritaanka haya'adaha dawladeed iyada oo loo eegayo baahida uu qaranku u qabo borogaraamada ay fulinayaan. Halka aynu aragno iyaga oo miisaaniyad (qoondo maaliyadeed) u sharciyeeya (ansixiya) hey'ad aanay jiritaankeeda marka hore sharciyaynin (ku asaasin xeer) oo aanay qeexin masuuliyadaheega iyo hawlaheeda.

   Si taas la mida ahna waxa kale oo aad aragtaa Golaha Wakiilada oo ansixiya madax lasoo magaabay oo aanay hey'adda loo magacaabayaa aanay sharci ahaan u jirin (without legal entity). Taas macnaheedu waxa weeyi waxa ay iska ansixiyaan masuuliyiin aanay wax faham ah ka haysan waxa ay qaban doonaan iyo awoodahooga fulineed inta ay gaadhsiisanyihiin iyo sida ay awoodahaasi aan sharci ahaan u qeexnayni ay u saamayn karaan xuquuqaha sharci iyo danaha muwaadiniinta ay u adeegi doonaan.

 Haddii ay xeerdajintu asaasidda la asaasayo hey'ad maamul oo cusub ay shuruud uga dhigi lahaayeen in aanat miisaaniyadda qaranka ku yeellan illaa iyo inta uu baarlamaanku ka doodayo baahida loo qabo barnaamijyada loo igmanayo. Taas,oo haddii ay u arkaan mid loo baahanyahay ay sharci ku asaasaan haddii ay kalana ay sidaa ku laalaan miisaaniyadda ay waaxda fulintu u soo jeediso in loo sharciyeeyo(defunding) iyaga oo u raraya qoondadaasi meelo kale oo ay u arkaan in baahi ahaan ka mudanyihiin. Runtii waa arrin dooddeeda iyo loollankaeeda ku dhexyeelan karta gole kala qeybsan, balse waa arrin muhimad u leh is-dheellitirka awoodaha qaranka iyo tashiilista ama si wanaagsan u qorshaynta dakhliga ummadda (public fund). Waxa ay keeni lahayd in yaraadaan komishanada iyo hey'adaha kale ee magac u yaalka ah (bloated bureaucracy) ee aan adeegyo la taaban karo u qaban cashuurbixiyayaasha.

  Marka aan ku leeyahay waa in ay G/wakiiladu  curiyaan xeerarkan macnahaygu ma aha waaxda fulintu ma soo unki karto hindisayaal sharci, balse way leeyihiin awooddaasi. Xeerarka se ay hey'adaha fulintu ama golaha xukuumaddu ay hindisayaashooda soo unkaan ma aha kuwa ay ku asaasmayaan bal se waa siyaasadaha ay ku shaqeyaan (Substantive administrative policies) sida xeerarka ay ku fulin doonaan hawlaha ay sharci ahaan u igmanyihiin. 

XEELADAHA LOO SHAQEEYAYAASHU KU DEEDAFAYAAN DACWADAHA LA XIDHIIDHAHA XUQUUQAHA SHAQAALAHA EE KA BAXSAN MUSHARKA

 

Mushaharka shaqaaaluhu waa halbeegga lagu saleeyo gunnooyinka (non-wage payments) iyo xuquuqaha ama xorriyàdaha kale ee ee ay xeerarka shaqaaluhu u dammaanad qaadaan shaqaalaha. Gunnooyinka haddii aynu ku qeexno lacagaha kale ee ka baxsan mushaharka joogtada waxa ay noqon karaan:

1. mushqaayadaha saacadaha dheeriga ah ee uu shaqeeyo (overtime)

2. Habeen-dhaxyada (per diem)

3. Xaqal ciideedyada

4. Xaq sannadeedka 

5. Qorshaha hawlgabeedka (retirement plan).

6. Caymisyada: caymiska caafimaadka ama daaweynta, caymiska ka shaqo la'aanta (haddii uu jiro).

7. Lacagaysashada Fasaxyada (paid off leaves): fasaxyada uu qofka ka doorto inuu shaqeeyo.

   Waxaas oo dhan marka la isku daro, waa inay ka yaraadaan heerka mushaharka uu joogo maadaamo oo uu yahay salkooga ama halbeegga laga qiyaas qaato marka la jaangoynayo gunnooyinkaasi. Marka ay u badanyihiina ay waxa ay wadartoodu noqotaa kala badh mushaharka (50%). Boqolkiiba kontonkaas ay uga dhigmaan mushaharka, ayaa xuquuqahaasi ka baxsan mushaharkii loosii kala jajibayaa. 

   Qoraalkan waxaan u qoray, si aan u iftiimiyo arrimahan oo la isku murgiyo. Waxaan arkay loo-shaqeeyayaal badan oo marka ay dacwado la xidhiidho xuquuqo shaqo caadaystay xeelado ay ku dafiraan xuquuqahaasi. Waxa dhacda in ay mushaharkii asalka ahaa ee ay shaqaalaha si joogto ah ay u siin jireen in ay u xisaabiyaan in ay xuquuqahaas/mushqaayadahaasi. Kuwaas oo mushaharkii caadiga u kala jajabiya gunnooyin, kuna dooda in uu lacagahaasi bilkasta lasiin jiray qofka shaqaalaha ah, uu mushaharka ka ahaa wax u dhigma 10% ama wax aan dhaamin. Taasina ma aha wax maangal ah haddii xataa ay sidaa ku qoraan heshiiska shaqaaleynta, sababahan awgood: 

1. Mushaharka (salary) haddii uu yahay asalka laga duulayo ee lagu jaangooyo kuwan kale, in uu ka bato mooyee sina uguma yaraan karo.

 2. Xuquuqahani marka laga reebo kuwa sannadlaha ah oo u dhigma hal bil mushaharkeed, kuwa kale waa qaar aan joogto ahayn oo aan raaci karin mushaharka bil walba, sida xaqal ciidyada oo sannadkii laba jeer ah. 

3. Mushqaayadaha qaar waa ikhtiyaari ah waxa ay hadbq ku xidhanyihiin shaqaalaha rabitaanka qofka shaqaalaha sida in uu saacado dheeriya maalmaha qaar shaqeeyo isaga oo danaynaya mushqaayadda dheeriga ah (over-time pay) ama in uu oggolaado in uu maalmaha fasaxyada qaranka shaqeysto si uu mushqaayad u helo oo uu ka maarmo nasashada. Rabitaanka qofkuna waa wax is bad-badali kara sharciguna uu oggolyahay.  Sharci ahaana laguma qasbi karo sida in aanu qofku fasaxyadaasi qaran qaadan karin ama fasax sannadeedyadiisa qaadan karin (annual leave) inta uu meel hablaayo u shaqeynayo,

4. Haddii loo shaqeeyuhu ku doodo in fasaxyadii sannadlaha ahaa iyo saacadaha dheeriga ah mushqaayaddooda uu bilwalba wax ka mid ah u raaciyo mushaharka shaqaalaha, taasi waxa ay caddeynaysaa in uu loo shaqeeyuhu mabda' ahaan kasoo hor jeedo fasax-siinta shaqaalaha iyo xaddidnaanta saacadaha shaqada ee maalintii--- oo ay fasax la'aanta sannadka oo dhami iyo in la shaqeeyo waqti ka badan siddeeddii saacadood maalin walba ay ka mid tahay shuruudaha iyo siyaasadaha loogu shaqeeyo.

   Markaa waa in aad fahamto sharci ahaan in uu qofku fasax sannadeedkiisa shaqeystaa ama uu saacado dheeri ah ku darsado intii asalka ahayd ee hawl maalmeedku jideeyay, in ay tahay arrin ikhtiyaari ah oo aan ahaan karin waajib joogto ah. Waana xaalado marar kooban (non-routine situations) dhaca oo lagala heshiin karo shaqaalaha sida mararka ay jiraan hawlo aan ku dhammeystirmin jadwal waqtiyeedkoogii.

     Waxaanay baahanyihiin hawlahani dheeriga ahi (irregular work assignments) in laga heshiiyo oo loo maro foomam gaar ah oo ay wada saxeexdaan madaxa shaqaalaha ee goobtaasi shaqo iyo qofka shaqaalaha ah ee raallida ka ah in uu ku darsado shaqdiisa (specific arrangements and records) isla xilligaasi ay taaganyihiin. Waxa kaloo oo ay leeyihiin hawlahani dheeraadka ahi hab loo bixiyo mushqaayadahooga oo u gaar ah maadaamo oo aanu shaqaalaha oo dhami ka wada sinnaan karin (specific payment process/reciepts), kaas oo la tixraaci karo (documented).

   Dokumtiyadaasi ayay  tahay in ay Waaxda xafiiska shaqaalaha (human resource office) iyo xisaabaadkuba (admin and finance) in ay fayl garaystaan, shaqaalaha sidaa yeelana isna in nuqulkiisa la siiyo caddaynaya xuquuqihiisi mushqaayadeed in uu qaatay ama leeyahay. Taasi waxa ay meesha ka saaraysaa in hadhaw lagu murmo xuquuqahaasi in la bixin jiray iyo in kale.

Baarlamaanku miyay awood sharci u leeyihiin in ay laalaan go'aan maamul?

 

Baarlamaanku miyay awood sharci u leeyihiin in ay laalaan go'aan maamul?

Walaw aanan qoraal ahaan arag go'aanka la sheegay in ay G/wakiiladu ku laaleen go'aan kasoo baxay Guddida Tacliinta Sare oo la xidhiidha muddooyinka lagu qaadanayo heerarka tacliimeed ee jaamacadaha dalka.

   Haddiiba u jiro go'aankaasi;  waxan is weydiiyay qodobada sharci ee ay u cuskadeen go'aankooga, gaar ahaan kuwa awood u siinaya in ay laali karaan go'aan kasoo baxay hey'ad fulineed sababta ay doonaan ha u cuskadaane. Waxa aynu ognahay in ay waaxda xeerdajintu la xisaabtan ku leedahay hey'adaha fulinta. La-xisaabtanka xeerdajinta (parliamentary oversight) oo inta badan waxa uu u dhacaa laba qaab oo kala ah: (1) mid warbixin muddaysan ah oo lagaga rabo hey'adda maamul in ay ku soo celiso xeerdajinta. War-bixintaas qoraalka ah oo uu xeer baarlamaanku ku waajibiyay, tusaale ahaan warbixinta sannadlaha ah ee Hantidhawraha Qaranka ama Guddida Xuquuqda Aadamaha ee Qaranka; ; (2) in ay xeerdajintu u yeedho madaxda hey'adaha fulinta (legislative subpoena) si ay su'aalo toos ah ugu weydiinayaan kulan furan (la baahiyo). Kulankaasi oo noqon kara mid heer guddiyeed ah ama mid golaha weynahu u dhanyahay. Waxaana ay si guud wax uga weydiiyaan hawlaha ay hey'addaasi u xilsaarantahay ama ay si gaar ah wax uga weydiiyaan hawl gooni ah oo ay cabasho ka taagantahay. Sidoo kale waxa ay wax ka weydiin karaan xeer-hoosadyada (delegated legislations) ay ka gaabiyaan ee uu baarlamaanku ugu igmado xeer guud.

   Ujeedada wax loo weydiinayaa waa si ay baarlamaanku ay shacabka iyo xukuumadda uu masuulkaasi ka tirsanyahayba u tusaan waxyaabaha ay qabaan in ay hey'addaasi ka gaabiyay. La-xisaabtankani dambe waa mid leh waji siyaasadeed oo loogu talo galay in uu masuulkastaa oo hey'ad fulineed ka sii fajignaado oo uu ka baxsado wax kasta oo waji-gabax (embarrasment) ku noqon kara isaga iyo maamulka uu ka tirsanyahayba.

  Hadaba marka ay su'aashu ay ka taagantahay sharci ahaanta go'aan maamul; habka qudha ee loo mari karaa waa Garsoorka. Waxa kaliya ee lagu laali karaa waa go'aan garsoor oo ka dhalan kara dacwad maamul oo cidda uu go'aankaasi uu danaheeda saamaynayo ay ka furato maxkamadda awoodda u leh. 

  Baarlamaanka laftiisa mararka qaar ayay u bannaantahay in ay ay dacwad dastuuri ah ka furtaan Maxkamadda Dastuuriga ah, haddii ay u arkaan in ay waaxda fulintu ku xadgudubtay awooddoodii xeer-dajineed; sida in ay hay'ad maamul isa siiso awood xeer-dajineed oo ay iskeed u soo saarto xeer hoosaad, siyaasad ama wareegto aanu u fasixin xeer guud oo baarlamaan. Taas oo marka ay wax ka weydiiyaan ama ay usoo jeediyaan in ay ka noqoto, ku sii adkaysata sharci-ahaanta tallaabadaasi maamul ee ay su'aashu ka taagantahay.

WAA MAXAY MADAXBANAANIDA GARSOORKU

 WAA MAXAY MADAXBANAANIDA GARSOORKU??

Madaxbannaanaanta Garsoorku waxa ay u qeybsantaa laba: 

  1) Madaxbanaani gudaha ah (internal independence).

2) Madaxbannaani Dibadda ah (external independence).

1) Madaxbanaani gudaha ah: 

Waa kala-madaxbannaanaanta Garsoorka gudihiisa. waxaanay usii kale baxdaa laba: 

  a) Maxbanaani hay'adeed (institutional independence): waa kala-madaxbannaanta ay Maxkamaduhu iyaga oo kala sarreeya, ay haddana ay mid walba u madaxbannaantahay awoodaheeda sharci (jurisdiction) iyo maamulista kiisaskeeda iyo kharashaadkeeda, iyada oo aan ka cabsi qabin in ay Maxkamadda ka sarraysaa si baalmarsan habraaca dacwadaha ugu soo farogaliso hawlaheeda.  

b) Madaxbannaani Shaqsiyeed/xileed (Personal independence): oo ah in uu Garsoore kastaa uu si madaxbannaan uga go'aan-gaadho kiiska uu hayo, isaga oo maamulka maxkamadda uu ka tirsanyahay aanu si baalmarsan habraac dacwadaha (procedural rules) ugu farogalin karin gardhageysigiisa, sidoo kalana aanu ka cabsi qabin in maamul ahaan si gaar ah  loogu colaadsado (victimization) go'aannada garsoor ee uu ka soo saaro kiisaska laga yaabo in ay madaxdiisa ka sarraysaa ay danaynayso. Amaba aanu ku go'aan-qaadan ballanqaad uu guddoomiyaha maxkamada uu ka tirsanyahay  ama mxkamad kale oo ka sarreysaa uu u sameeyay si uu ugu abaalmariyo u dhago-nuglaanta farogalintiisa. 

 Si loo ilaaliyo madaxbannaanidan hawleed ee garsooraha waxa loo dajiyay habraac dacwadeedyada (Procedural rules of the Criminal/Civil laws). Kuwaas ayaa rasmiya u qeexa tallaabo kasta oo u dhexeeya maamulka maxkamadda iyo garsooraha kiiska haya, ama u dhaxeeya garsooraha iyo dhinacyada uu u garqaadayo. Waxaana tallaabooyinkaasi oo loo yaqaan (court procedings and pleadings) ay xeerarkani waajibiyaan in la iskugu gudbiyo qoraal ahaan iyagoo sababaysan oo qodobadii sharci ee loo cuskanayay wata. Waxaana ay soo-jidinshaasi, codsiyadaiyada iyo qaraarada gar-toosinta ee garsooruhu ay iyaga oo qoraal ah galaan galdacwadeedka, iyada oo lagu caddaynayo fayl-galintooda (filed/recieved stamp). Waxa ay taasi meesha ka saartaaa in maamulka maxkamaddu uu hab aan rasmi ahayn (informal) sida, taleefan ama af ahaan ula xidhiidho garsooraha galka haya si uu ugala hadlo arrinta uu ka garnaqayo.

2) Madaxbannaani Dibadeed (external independence):

Waa madaxbannaani uu Garsoorku ka madaxbannaan yahay saameyn siyaasadeed oo dibadda kaga timaadda, gaar ahaan Labada Waaxood ee kale ee dawladda (Fulinta iyo Xeerdajinta) ama mid kaga timaadda Shirkadaha Waaweyn ama bulshada qeybo ka mid ah oo si taban oo ku lid ah garsoorka u abaabulan.  Waa in uu Garsoorku Waax ahaan awood u leeyahay in uu khilaafyada xasaasiga ah ee loola yimaaddo uga go'aan-gaadho si aan cabsi iyo abaal-doonistoona ahayn (without fear or favour).

   Marka uu Garsoorku labadaas qaab u Madaxbannaanyahay gude ahaan iyo dibad ahaan, ayaa la odhan karaa waa Garsoor Madaxbaannaan. Dadka in badanbaa u fahamsan uun marka madaxbannaani garsoor laga hadlayo, in loo jeedo uun tan Waaxeed ee ah in uu Garsoorku labada Waaxood ee kale ka madaxbannaanyahay, oo hilmaansan Madaxbaannaanida Gudaha oo haddii la waayo, ay farogalinta maamulka maxkamadeed uu si joogto ah u saamaynayo hawl maalmeedka Garsooraha

SIDDEEDA QODOB EE URURKA MASHRUUCA CADDAALADA DUNIDU (WJP) KU QIIMEEYO SIDA AY DALALKU UGU DHAQMAAN SHARCIGA (RULE OF LAW INDEX);

 SIDDEEDA QODOB EE URURKA MASHRUUCA CADDAALADA DUNIDU (WJP) KU QIIMEEYO SIDA AY DALALKU UGU DHAQMAAN SHARCIGA (RULE OF LAW INDEX); 

Qodobka 1-aad: Xakamaynta Awoodaha Dowladda:

   Qodobka 1 ee Tusaha (index) Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa ilaa heerka ay kuwa wax xukumaa ay ku xidhan yihiin sharciga. Waxa ay Sharciyadaasi koobsanayaan dastuurka koobanyahay iyo xeerarka kasoo baarlamaanka, iyo kuwa kasii farcama ee hey'ada maamul ku nidaamiyaan hawlaha loo igmaday, iyada oo la is weydiinayo illaa heerka ay madaxda sare ee garsoorka, xeerdajinta iyo fulinta ay xeerarkaasi xaddideen awoodooda, haddii ay taasi jirtana illaa heerka ay madaxdaasi iyo hey'adahoogu u hoggaansamaan dabarradaasi sharci ee u yaalla. Waxa kale oo ka mid ah illaa heerka ay awooda la xisaabtan u leeyihiin in ay hey'adaha aan dawliga ahayn sida saxaafaddu ay farta ku fiiqi karaan xadgudubyada awoodeed ee madaxda dawladda. 

Qodobka 2: Maqnaanshaha Musuqmaasuqa:

  Qodobka 2-aad ee Tusaha Ku dhaqanka Sharciga  ee WJP wuxuu cabbiraa maqnaanshaha musuqmaasuqa ee dawladda. Waxa uu tixgalinayaa saddex nooc oo musuqmaasuq ah oo kala ah: Laaluush, saamayn aan habboonayn oo dano guud ama mid gaar ah ay ku yeelaan karaan hannaanka maamul ee dawliga ah, iyo ku takrifalka maaliyadda umadda ama ilaha kale ee dhaqaale. Saddexdan nooc ee musuqmaasuqa waa shaybaadh ama imtixaan la mariyo saraakiisha dawladda ee laamaha fulinta, garsoorka, milateriga, booliska iyo sharci dejinta si loo hubiyo illaa inta ay ka badqabaan. 

Qodobka 3aad : Daah-furnaanta Hawlaha Dawladda (Open Government):

  Qodobka 3-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa furfurnaanta dawladda oo lagu qeexo ilaa xadka ay dawladdu xogta la wadaagto shacabkeeda. Waayo in ay dawladdu warsiiso bulshada oo ay ogaadaan waxa ay ugu maqantahay, ama u qorshaysay, waxay awood u siisaa dadku in ay helaan wax ay kula xisaabtamaan dawladda, waxayna kobcisaa ka qaybgalka muwaaddiniinta ee doodaha siyaasadda guud. Qodobkani waxa uu cabbirayaa in sharciyada aasaasiga ah iyo xogaha ku saabsan xuquuqaha sharciga la shaaciyo oo ay bulshadu qiimayn karaan tayada xogeed ee ay dawladdu faafisay.

Qodobka 4: Xuquuqaha Asaasiga ah: 

   Qodobka 4-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu aqoonsan yahay in nidaamkasta oo sharci oo u daggan dawladi (Positive law) oo ku guuldareysta inuu ixtiraamo xuquuqda asaasiga ah ee aadanaha ee lagu dhisay sharciga caalamiga, aanu u qalmin in loogu yeedho nidaam sharci. Maaddaama ay jiraan tilmaamo kale oo badan oo ka hadlaya xuquuqaha aadanaha, iyo Tusahan (index) oo aanay suurtogal u ahayn in uu wada qiimeeyo u hoggaansanaanta xuquuqaha oo dhan, qodobkani waxa uu diiradda saarayaa liis kooban oo xuquuqo ah oo si adag loo dejiyay iyada oo la raacayo Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay. Kuwaasi oo aad ugu dhaw ku-talinta sharciga.

Qodobka 5: Amniga iyo Kala-dambeynta: 

  Qodobka 5-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa sida ay bulshadu u hubin karto in ay haysato damaanad amniyeed oo nafta iyo hantidaba ah. Nabadgelyadu waa mid ka mid ah qodobbada lagu qeexo sharci kasta oo bulshada ah, waana hawl aasaasi ah oo qaranku leeyahay. Waxa kale oo ay shardi u tahay xaqiijinta xuquuqaha iyo xoriyaadka uu sharcigu doonayo inuu horumariyo.

Qodobka 6: Fulinta Xeerarka hawlaha Nidaamiya (Regulatory Enforcement):

   Qodobka 6aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa ilaa xadka xeerarka si cadaalad ah oo wax ku ool ah loo fuliyo. Xeerarkaasi waxa ay iskugu jiraan kuwa ay sharci-dajintu samayso iyo kuwa ay soo saaraan hey'adaha maamul ee awoodda loo siiyay. Waxaana la eegaa habdhaqanka hey'adaha dawladda iyada oo la darso sida ay hey'aduhu ay iyagu iskugu maamulaan gudahooga iyo sida ay shacabka ugu fuliyaan. Qodobkani maaha mid qiimaynaya arrimaha ay dawladi doorbiddo inay ku nidaamiso xeerar gaar ah, se waxa kale oo uu tixgaliyaa hawlaha ay ahayd in ay xeerar cad-cad ku nidaamiso ee ay ka gaabisay ama ay ka badheedho in ay xeer la'aantaasi ku wadato.  . 

Qodobka 7 ee Caddaaladda Madaniga (Civil Justice):

     Qodobka 7-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu cabbiraa illaa heerka ay dadka caadiga ahi ay ku xallin karaan cabashooyinkooda si nabad ah oo wax ku ool ah iyada oo loo marayo nidaamka caddaaladda madaniga ah ee rasmiga ah. Waxa uu cabbiraa in nidaamyada caddaaladda madaniga ahi yihiin kuwo la heli karo (accessible) oo la awoodi karo iyo sidoo kale in ay ka madax bannaan yihiin takoor, musuqmaasuq, iyo saamayn aan habboonayn oo ay ku leeyihiin saraakiisha dawladda. Waxa u eegaysaa in dacwadaha ay maxkamaddu ka garnaqdo loo dhageysto loona fuliyo hab aan lahayn dib-u-dhac  iyo habsan aan caqligal ahayn. Qodobkani waxa uu qiimeeyaa sida loo heli karo nidaamka caddaaladda (accessibility), dhexdhexaadnimadiisa, iyo wax-ku oolnimada hababka loo maro xallinta khilaafaadka bulshada. 

Qodobka 8: Caddaaladda Nidaam Ciqaabeedka Dembiyada (Criminal Justice):           

 Qodobka 8-aad ee Tusaha Ku Dhaqanka Sharciga ee WJP wuxuu qiimeeyaa nidaamka cadaaladdeed ee ciqaabta dembiyada. Nidaam cadaaladeed oo wax ku ool ah ayaa ah qodobka ugu muhiimsan ee ku dhaqanka sharciga, maadaama uu ka kooban yahay habka caadiga ah ee lagu saxo cabashooyinka iyo in tallaabo laga qaado shaqsiyaadka ku kaca gafafka ka dhanka ah bulshada. Qiimaynta sida loo fuliyo caddaaladda nidaamka ciqaabeed waa mid si guud loogu darso nidaamka dawliga ah oo dhan, oo ay ku jiraan booliiska, qareennada, xeer-ilaalinta, garsoorayaasha, iyo saraakiisha maamula xabsiyada.

Gebo-gebo: siddeedaas qodob oo mid waliba sidiisa usii leeyahay heerbeeg qiimayneed oo la isku daray dhibcahooga ayaa lagu go'aamiyaa heerka uu dal gaar ahi ka taaganyahay ku dhaqanka sharciga. Waxaana darajooyinku lagu bixiyo Ku-dhaqanka Sharcigu ay u dhexeeyaan eber illaa hal (0-1). Heerka ugu sarreeya ee Ku-dhaqanka Sharciga ee sannadkii hore( 2024), waxa gaadhay dalka Norway oo dhibcaha uu keenay ay ahaayeen (0.90), halka dalalka ka sii hooseeya heer-qiyaaseedka (0.26) aan lagu xusin liiska qiimaynta ee Ku-dhaqanka Sharciga.Taas oo macnaheedu noqonayo wixii heerkas ka hooseeya ifafaale tilmaamaya ku dhaqan Sharci kama jiro.