Oct. 4th 2014
Wednesday, September 16, 2015
SOMALILAND UNIVERSITIES AND THE INCREASING GRADUATE UNEMPLOYMENT.
By Mohamed Ahmed Abdi Ba’aluul ( waddi12@gmail.com)
![]() |
| Mohamed Ahmed Abdi Ba'alul. |
Since the last decade,
Universities mushroomed in Somaliland. The announcement of a University becomes
as easy as opening a new hotel. It will not be a surprising, when you are in an
environment where the private sector is outrunning the public one. Taking
advantage of the market forces, economic opportunities, policy and legal gaps,
Universities are seen as a worthy treasure. As a result of that, the number of
private universities is growing within the past ten years.
I do not intend to go through
the academic qualities of Universities, since I am not an academician or an
experienced professor of that kind. But I preferred to hint on the
interrelationship between the higher education and our economic policies. It is
apparent that the growing number of Universities is responsive to the
overwhelming demands of secondary graduates. Since the existing public
universities had no adequate facilities and academic capacity to meet the
growing enrollments, Somaliland’s higher education tends to be a profit-making
hub for business-minded entrepreneurs. Due to the absence of higher education
policies, pre-conditional standards both academically and institutionally, the
establishment of Universities become such a fortnight dream that could be
attainable within days.
As the academic
philosophies were hijacked by the individual pursuits for profit and market,
the government has done nothing to address or to respond to the apparent gaps
within the academic structures and the institutional viabilities of our
universities. The structural foundations of the so-called private universities
could be exposed to question. Because, simply most of them had no immovable
addresses since they do their business in a rented and family-designed
buildings that are not suitable for academic purposes. Whilst the Ministry of
education had no structural and institutional capacities to develop and
implement higher education policies necessary for the direction of our
universities.
The quality approach is more
important than the quantity one, when we stand in the educational arena. So the
proliferation of universities, graduation ceremonies, heap of hollow degrees,
and chronic oversupply of idle graduates is a pressing challenge that remains
to be unaddressed yet. Due to loosened enrollment policies, student-pleasing
examination systems, and fee-oriented strategies, less attention have been
given to the academic qualities of the students. Lack of adequate vocational
schools and police academies could be attributable to the increasing demands of
university enrollments.
The role of Universities in the national
development
Since the incumbency of
president Silanyo, Ministry of Planning had drafted Country’s National
Development Plan. If Somaliland government is serious this time to put this
five years-long plan in to action, rather than using it as a bait for foreign
aids and investments, the role of Universities had to be placed under policy
considerations.
The preparation of first
coherent development model is the first step of a long and challenging journey.
In practical terms, the government should revitalize our local universities to
link them to the national plan. This could not be possible, unless we establish
a separate institution for the administration of higher education that is
empowered with experienced scholars who worked in international universities.
The substance of the National
Development Plan centers on the improvement of the economy. The only way we can
improve the living standard, is to increase income per capita which could not
be possible without increasing productivity, or output per hour worked. In this
regard, labour utilization (the number of hours worked per hours in a year) and
labour productivity (the output per hour worked) are the real indicators of our
production level. For this reason, you can understand the outlook of our
economy while the 75% percent of our youth are unemployed as reported in 2011
by UNDP (IRIN 2011). It is a shocking rate, because unofficial estimates of
that time showed 65-70 of Somaliland’s 3.5 million people are younger than 30.
Also, Studies carried out in December 2010 by the Somaliland National Youth
Organization (SONYO), with Oxfam Novib, indicated that out of 800 people
interviewed; only 25 percent are employed.
In response to the chronic
unemployment which is the depth of our economic obstacle, the government should
come up with clear-cut policies and strategies to reduce this difficulty. As
long as graduates are the highest rates among the 65 percent of urban
unemployment, it is also government’s role to study why the market failed to
absorb the products of our local universities. Fact-finding researches that are
specifically targeting graduate unemployment would provide the possible options
for future solutions.
Somaliland government did
little to promote the role of universities in the national productivity.
Because it become increasingly embroiled in internal power struggles or
underestimated the merits of higher education when it comes to development
policies. Although, government interference is not always appreciated in the
arena of higher education, but it should not have adopted the “leave
universities alone” approach. When you look in to the number of graduates, the
stagnant development, the number of grads working at jobs unrelated to their
studies, the living standard, you might have a reason to be suspicious about
the role of Universities in the national development. There are also extreme
parties who hold that Universities are the source of idle, arrogant and
empty-pocketed graduates who never dared to do non-desk jobs that society
needs. Yes, if the government let the things go that way; our higher education
could be ‘a luxury ancillary ‘nice-to-have but not necessary-in part. Because
it is difficult to see the contribution that universities are making to the
development; In part because of the prolonged economic stagnancy and the high
costs associated with the universities.
We cannot utilize or
manage our physical capital properly unless we improve the quality of our human
capital. Before we jump in to the question of unemployment, one should assure
whether we have produced professionally competent and practically efficient
graduates that could translate our physical resources in to economic
development. Academic relevance of local graduates in terms of our economic
policies or productivity ambitions is also another factor that needs to be
placed under a research question.
RECOMMENDATIONS;
- There should be a clear and agreed
policies or strategies in the development model and the role of higher
education at national and institutional levels.
- Higher Education Commission should be
restructured and developed into separate institution with responsibilities
and goals established by a parliamentary Act.
- The state should acknowledge that knowledge
drives the growth development. In other words, knowledge should be
considered as a key to economic development.
- It is necessary for the government and
universities to place emphasis on investments on the basic healthcare,
agricultural production and primary education.
- Universities should focus on more
practical vocational training that will helpfully generate students that
can find quicker employment and make difference in our country.
- The government should improve incentive
structure; create policies and implementation at national and
institutional levels in order to connect universities more effectively to
our development goals.
The end
Mohamed
Ahmed Abdi Ba’alul.
DIIWAANGALINTA MADANIGA AH EE MAANTU, MA WAA XEELADBAA MISA WAA XIL-GUDASHO?
Garyaqaan Maxamed Axmed Cabdi Bacaluul
![]() |
| Garyq Maxamed Axmed Cabdi Bacaluul. |
Lama diidana inay
diiwaangalinta muwaadinku tahay arrin loo baahanyahay. In la sugo tirakoobta
muwaadiniinta ku kala nool degmooyinka iyo goboladu waxay fududaynaysaa
qorshaynta maamul ee lagu fidinayo adeegyada bulshada iyo wax-qabadyada horamarineedba.
Sidoo kale waxay noqonaysaa marjac iyo sees laga duulo, haddii nabadgalyada la
sugayo, la baadhayo fal-dambiyeedyo, amaba la hubinayo korodhka tirada guud ee
dadweynaha ku dhaqan dalka. Maadaamo oo ay hadaba ka qaybqaadasha
arrimaha siyaasadu tahay xaqa kaliya ee muwaadinku gaar u leeyahay ee aanay la
wadaagin dadka ajaanibku, waa qasab in uu muwaadinku yeesho sumada aqoonsi oo
xaqiijinaysa jinsiyaddiisa. Diiwaangalinta madaniga ahina,waa habka lagu helayo
aqoonsigaasi muwaadin. Walaw aan odhan karo, arrintan dambe ee siyaasadda ku
lug leh, ayaa ah tan aadka loo sii buun-buuniyay ee abuurtay buuqa badan iyo
muranka axsaabta iyo xukuumada ka dhex oogan maanta.
Waxa maanta la isku
hayaa maaha waxay axsaabta iyo xukuumadu mid waliba dhankiisa uu warbaahinta
inooga sheegayo. Waxa la isku hayaa maaha, diiwaangalinta muwaadinka, lamana
diidana inay tahay waajib guud oo qaran oo inoo wada yaala, meelmarinta iyo
fulinteeduna inay tahay waajib xukuumadeedna lama diidi karo. Waxa qudha ah ee
la isku hayaa,waa waqtiga la filayo inay qaadan doonto. Axsaabta mucaaridku
waxay ku doodayaan in diiwaangalinta muwaadiniinta ku kala filiqsan dalku tahay
hawl baaxadeeda leh oo aan lagaga gayoon Karin mudada ka hadhay doorashada
Madaxtooyada. Tanina way ka ballaadhantahay tii codbixyaha ee inta qaangaadhka
ah ee qudha la diiwaagalinayay. Sidaa darteedna waxay leeyihiin xukuumadu
iyadoo og jiitanka hawshan ayay rabtaa inay bilowdo xilli ay xeedho iyo
fandhaal kala dhaceen, si ay xilkordhin ugu hesho, doorashooyinkana dib looga
dhigo.
Walaw ay doodani
macquultahay, shakina kaa gali karo sida aanay xukuumadu lafteedu uga daacad
ahayn diiwaangalinta muwaadiniinta iyadoon ka lahayn ajandayaal siyaasadeed.
Sababtoo ah, haddii ay tahay xilgudasho qaran oo ay dadka iyo dalka u qabanayso
maxaynu uga maqli waynay diiwaangalinta madaniga ah, intay ka hadlaysay jidka
ceerigaabo, muddo afar sanadood iyo badh ah ayay xilka haysaye? Maxay
kaadhka codbixiyaha ugu xidhay kan Muwaadinka waqtigan?
Walaaca ay
xisbiyadu mucaaridku ka muujiyeen qabsoomida doorashooyinku, laftiisu maaha mid
gar ah. Xisbiyada mucaaridku waxay qeyb ka ahaayeen, heshiiskii lagu laalay
diiwaangalintii codbixiyaha ee hore, iyagoo intuba ku mar-marsoodeen in uu
mad-madow iyo qaladaad badan ku jireen diiwaangalintii lagu qabtay
doorashadii madaxtooyada. Waxayna run ahaantii, u laaleen diiwaangalintaasi,
markii ay soo waajahday cabsi ay Saddexdaniba ka sinnaayeen. Cabsidaasi
oo ahayd inay waayaan Ucid iyo Kulmiye waayaan xisbinnimadoodii,
halkaururka Wadanina uu ka baqayay inuu waayo rajadiisii xisbinnimo.
Waqtigan oo la filaayay inay doorashadii Golaha Deegaanku ay albaabka u furi
doonto tar-tan baaxadleh oo ay ururo siyaasadeed oo cusubi ugu halgami doonaan
xisbinnimadii ay talada qaran kaga qayb gali lahaayeen. Maanta, hadaba maxaynu
kaga baxsan karnaa diiwaangalin kale oo leh mad-madaw amaba doorasho bilaa
diiwaangalin ah oo la isboobo?, Maxaa se lagu aqoonsanayaa qofka xaqqa u leh
codbixinta,mar haddii ay xisbiyadu kasoo horjeesteen diiwaangalintii lagu
xaqiijin lahaa muwaadinkii lahaa xaqa codbixinta ? Sideebaanay markaas
diiwaangalinta codbixiyuhu u suurto gali kartaa iyodoon lahayn tii muwaadinka?
Marka hadaba la
isku eego labada doodood ee mucaaridka iyo muxaafidka ah,waxa kuu soo baxaya
inay labaduba siday iyaguba sheegtaan ay yihiin daneeyayaal doorasho.
Diiwaangalintam Madaniga ee muranka dhalisayna ay noqotay arrin aan laga
lahayn falsafad-wadaniyeed oo dhaafsiisan ajandayaal siyaasadeed iyo
doorashooyinkan waqtiilah ah. Diiwaangalinta Madaniga ah iyo dooddan ku saabsan
ahmiyadeedu, waa afgoobaadsi xukuumadee. Sababtoo ah Lamay sugteen maanta.
hadday tahay arrintani mid ka dhab ah oo ka go’an. Mucaaridkuna, waa “nin meeli
u caddahay meeli ka madow” waxa iyagana u muuqda doorasho, sidii la doonaba ha
lagu galee. Waxa u muuqdo ifafaalo dib-u-riixi kara cod-bixintaasi iyo guurti
dhaga nugul. Diiwaangalintan guud ee uu ku jira ilmaha caawa dhashay, maxbuuska
iyo kan waalan een codaynta lahayni, iyaga macno-badan uguma jiro, siddaa
darteed waxay ka jecelyihiin in loo naqeeyo inta codayn karta ee damacoogu ku
xidhanyahay.
Hadaba muxuu yahay
xalku?
Waa ayaan darro
inaad aragto, shisheeyihii la lahaa waa deeq-bixiyayaal oo dalkii uga lexjeclo
badan kuwii dalkan ee u dhashay ee xukunka hayay iyo kuwii u hanweynaaba. Kaaga
sii darane, aad aragto waliba iyagoo u ashkatoonaya shisheeye aan dan ka
lahayn, halkay iyagii danta iyo dalkuba ka dhaxeeyay ay arrimihii gudahooda
yaalay ay ahay inay wada dhammaystaan. U ma shaqayaan siyaasiyiinteenu Midawga
Yurub, haddaynu taageero inoo fidiyaana maaha inaynu talona udaba fadhiisano.
Xalku wuxuu yahay
in wadahadal foolka-fool ah la wada yeesho, iyadoo danta-guud,midnimada iyo
jiritaanka qarranimo ee la wadaago la siinayo tixgalinta koowaad. Waa in si
cilmiyaysan oo aan caadifad iyo cudur ku jirin looga doodo wixii danta umadu ku
jirto, oo aan laysku gacan-qaadin xal kooban oo doorasho-ku-gaadh ah. Maaha in
diiwaangalimahani iyo caqabadihii doorashooyinkii hore, oo ah kuwan maanta
inaga hor yimid ay mustaqbalka dambana noqdanaan kuwo aan laga gudbin oo sidan
oo kale lugta ina qabta.
Sidaa darteed
waxaan ku talin lahaa in aynu oodaha siday u kala sarreeyaan u kala gurno.
Arrimahuna siday u kala mudanyihiin u kala horraysiino, inagoo ku miisaamayna
hawlahani siday dhaxal-gal ugu kala yihiin dhismaha siyaasadeed ee qaranku
yeelan doono isla markaana aan lagu raali-galinayn deeqbixiye iyo dano gaar ah
oo ku eeg muddo kooban. Sidaa awgeed waxan la gudboon Siyaasiintu inay la
yimaadaan bisayl aragtiyeed oo lagaga saaro dadkan dhibaatooyinka haysta, balse
aanay iyaga iyo doorashooyinkuba ku noqon dhib kale oo u dheer toodii hore.
Guntii iyo
gabo-gadiina,waxaan odhan lahaa, xisbiyada mucaaridku ha la yimaadaan aragti
iyo mowqif dhex-dhexaada oo lagu hirgalin karo diiwaangalinta Madaniga ah ee la
rabo inay marjac u noqoto doorashooyinka dambe ee dalka ka qabsoomi doona oo
dhan. Intay tirinayaan mudada u hadhay Silaanyona, waxa igala habboon inay
tiriyaan mudadaynu arrintaasi ku qabsan lahayn. In laga wada shaqeeyo sidii
loogu dabagali lahaa gudashada hawlahan mihiimka ah xukuumada. Xukuumaduna waxa
la gudboon inay fur-furto siyaasadeeda, lana timaado talo-wadaag, iskana
fogayso wax kasta oo keeni kara in loo arko siyaasadayn barnaamijkan
diiwaangalineed. Waana inay Muwaadiniint si siman oo hufnaani ku jirto u
diiwaangaliso oo aanay kala godobsan. Kadibna aynu isku diyaarino sidii looga
wada qayb gali lahaa doorashooyin laga sii tiray qodaxda oo lagu wada
kalsoonyahay nidaamka loo qabtay iyo natiijada kasoo baxdaba.
Garyaqaan Maxamed
Axmed Cabdi Bacaluul (waddi12@gmail.com)
ALI BANFAS ; THE SOMALILAND ODYSSEUS, AND THE CHAMPION OF FREEDOM OF EXPRESSION.
By Advocate: Mohamed Ahmed Abdi Bacaluul(waddi12@gmail.com). 22nd Oct, 2013
Today, the sky is heavy with dark
clouds and our hearts with the sadness of Ali Hassan Adan’s departure. He was
popularly known, as Ali Banfas. Banfas means more than a surname, it
demonstrates his artistic talents in the Somali literature, it was a title in
which he earned when he won the competition of Somali artistic show ( Bandhiga
fanka Somaaliyeed) in 1976. He was a man with multiple personalities, a most
loved teacher, an outspoken dissident poet in a time that walls had ears, and
the air was thick with the fear of Siad Barre’s repressive regime. No one was
daring to say a word or express a gesture that can be interpreted as a critic
or dissidence against the System. Unlike most of those who lived that time,
Banfas never succumbed to the intimidations and Brutalities of the dictator’s
men, but shook his words with castles of oppression and woke up the arrogant
blood-sucking vampires from their nests… the high ranking Generals and
Captains. His poetical awareness was a nightmare that haunted them and taught
them, they will never get away with their cruelty.
![]() |
| Mohamed Ahmed Abdi Ba'alul |
Banfas, though conceptually was
analogous to Siad Barre's critics, he was artistically different from the revolutionist poets . He
never hesitated to be proud with the nobility of his origin as an Isak-blooded
man and Hargiesawi too. He was not wrong about that, because Isak-cleansing was
the principle of the repressive campaigns’ in which the regime launched against
Hargeisa, Berbera, Burao and Erigavo. With bravery, he stood for his ideals, his
determination for freedom, and his position in human dignity. In the face of
the arbitrary judges of the regime’s notorious courts, he broke the walls of
silence with his strong rhymes; spoke out loudly against the repressive
policies. Mocking judges and prosecutions wiped beads of sweat from their
foreheads, embarrassed with the truth of his poetical revelations. While women
and children were cheering and ululating outside vicinity of the court,
tingling with the sense of patriotism as they heard Banfasi’s daring response
from the speakers.
“Oh Bidhiidh,do not let the fear
overwhelm your senses,
The time is changing! ( Ha u biqin Bidhiidhaw waqtigu
ways badalayaaye)
It is the most remembered verse of
his inspiring poem at that moment—-A lion remains to be a lion even if it is
behind bars.
It was not message for Bidhiidh only,
an inmate who shared the chains with him. This ill-treatment, torture and
degrading practices were the common fate
shared by inmates in detention
facilities and police stations.
Mujahid Ali was not a man of words;
he was also a man of action. He would have served 15 years, but he got
back his freedom, as a result of carefully orchestrated Military
operation of SNM fighters who conquered Mandhera Prison in January
1983.This successful combat which was known as Bad-baado ( The Rescue
Mission) was led by Mohamed Hashi Dirie ( lihle )…..a senior Commander in SNM
warriors . According to the context of his poetry works, Banfas was always
optimistic about future. He assured that there was always a light at the end of
the tunnel.
“The roar of explosions around me
Are the symbol of my rescue”….( Inaan
garab haysto, gariirka agtayd ayaan ka gartaaye…..)
It was a poem he made when he was
inside the prison. As they heard the sound of sporadic fires behind the walls,
the sense of smile came back to the desperate faces of the inmates, his
colleagues….the woods of hell. The time has changed…..and after few hours, the
whole place was covered with smoke and blaze, as the dead bodies of the
notorious prison guards and tormenters were piled up in the corridors of the
jail.
“The time had changed”…as
Banfas foretold.
From that day, when the chains of
oppression were broken, he put himself in the fire line of the SNM
battlefields, exposed himself to the hissing bullets of the enemy. Because
freedom demands more than words, it wants to consume the blood and the souls of
the braves. It was an obligation that vested upon everyone who could understand
the circumstances of that day. Schoolboys turned into warriors who fought with
morale and courage. Teachers like Ali Banfas, started to teach another classes
in the heart of thick jungles, preparing their attentive pupils to the miseries
of war and roasting themselves in the middle of its suffocating flames.
Our odeysseus ( Banfas) you passed
away, but you won’t disappear as long as freedom of expression exists as
an ideal within our system. You were the champion of this liberty and proved to
the world that nothing could suppress the voice of truth even if all the tools
are in the hands of the tyrants. Truth erupts like a volcano, puffing up its
ingredients when the scale of the oppression goes up in to intolerable
extent. You are one of great poets who ignited the fire of freedom with
their tongue. No wind can turn out the candle of your legacy.
Those who went through hard times for
the sake of us and lived enough to witness the fruits of their struggle are
luckier than Ahmed Genius. Because he implored Allah, not to take his life
before he sees the accomplishment of the mission.
“Ilaahoon horteed dhiman,
iyadoon dhammays noqon”, Genius.
Unfortunately Mujahid Ahmed missed
that chance. He martyred in the battlefields before the liberation.
May Allah rest all of you in peace
and bless all the martyrs with his paradise.
Mohamed Ahmed Abdi Ba'alul (waddi12@gmail,com)
DOODII CALI SAMATAR IYO DHAWRSANAANTA QARAMADA SHISHEEYE
Falanqayn: Garyaqaan Maxamed Axmed Cabdi (Bacaluul
|
| Garyq Maxamed Axmed Cabdi Bacaluul. |
Qormadan waxaynu ku
eegayna Dacwadii u dhaxaysay Maxamed Cali Samatar iyo Baashe Cabdi Yuusuf.
Inkastoo ay jireen dacwoodayaal kale oo kula jiray dacwadan Baashe,haddana sida
ku dokumantiyada Maxkamadaha dalka maraykanka, waxa faylkan ku suntan (Bashe
Abdi Yousuf, plaintiff v Mohamed Ali Samantar, defendant).Dulucda
falanqayntan ayaa ah lafagurista dhawrsanaantii sharciyeed ee uu jeneraal
Maxamed Cali Samatar ku doodayay. Dacwaddan oo ku bilaabantay heer degmo ayaa
dhammaysatay darajooyinkii garsoor ee uu Maraykanku lahaa.Waxaana dhinacyadii
iskaga soo horjeeday dhexmaray dood kulul oo aan waxba la iskula hadhin.
Arrinta dhawrsanaanta haayadaha ka soo jeeda dawlad shisheeyo iyo
saraakiishooda ayaa noqotay meelaha ugu adage ee la isla mari weeyay.Sidaa darteed
ayaan diirada saaray lafagurista sharciyadaasi la isku daliishaday,
anigoo oo adeegsanaya doodii sharciyeed , go’aamadii iyo fasiraadihii
sharciyeed ee ay maxkamdu ka bixisay. Waxaan sidoo kale akhirayay daraasado
dhawr ah oo si xeel dheer looga sameeyay Dhawrsanaanta Qaramada.
Markii ugu horraysay ee fooda la is-galiyayba, Samantar
oo ahaa dacwaysanaha kiiskan ayaa raadsaday bartii uu ka bixi lahaa.
Wuxuu isku dayay inuu hor-istaago oogista dacwada,isagoo marwalba ka
taxadarayay inaan loo dhaadhicin nuxurka dacwada. Waxay isaga iyo
qareenadiisuba isku dayeen inay la yimaadaan tab iyo xeelad kasta oo ay iskaga
oodi karaan dhagaysiga kiiskan . Tanina waxay sii libin-laabtay xiisihii dad
badan oo sharciyaqaana ahaa, qaar badan oo u ololeeya xuquuqda aadamiga,
waxaanay soo jiidatay daneeyayaal badan oo caalamiya.
Dacwadani sidoo
kale waxay noqotay dood sharciyeed oo aan ku koobnayn Saaxadihii Maxkamadaha ee
ay dacwadani ka socotay. Balse waxay noqotay mid horseeda cilmi-baadhiso badan
iyo doodo waxbarasho (accadamic debates) oo ay daadihiyeen barafisooro iyo
arday wax ka dhigata Kulliyadaha Sharciga ee Dalka Marayka. Sababtoo ah,
arrintani waxay noqotay arrin ugubku ah
sharciyada dalka Maraykan ee ku salaysan xeer-dhaqameedka (common
law) ku abtirsada dhacdooyin soo-jireen ah oo xukunno hore kasoo baxeen.
Maadaama oo ay tanina mid tahay mid curad ah oo aan Maxkamadaha Maraykan xukun
hore kasoo saarin, waxa dacwaddan Cali Samatar loo arkayay mid ay ka dhalan
karaan mabaadi sharciyeed oo cusub, oo mustaqbalka lagu dabaqi doono dacwadaha
kale ee la halmaala.
Dooddan sharciyeed ee dhexmartay dhinacyada isku haya
dacwadan ayaa hayd mid adag oo la isla dhaafi waayay habkii-dacwada loo
qaadayay. Dulucdii dacwaduna may noqon siday dad badan oo ka dhagaystay ama ka
daawaday qalabka warbaahintu ay filayeen markii hore: Waxaana inta badan la
eegayay in su’aalaha dacwadu ka dhaqaaqayasaa noqon doonaaan waxyaabaha
lagu edeeynayo Cali Samantar inay jiraan iyo inkale, iyo in loo hayo caddaymo
ku filan oo dacwadan lagu dhisi karo iyo in kale.
Wuxuu Samantar isku dayay sidii uu uga hortagi lahaa in
ay arrintani noqoto dacwad sharciyeed oo ay Maxkamaduhu ka garnaqaan.In kasta
oo aanu ku guulaysan taasi, wuxuu sameeyay tab kasta oo uu dib-ugu riixi karaa
gudo-galka eedaha,.Waxaanu keenay wax kasta oo keeni kara in ay jiitanto
dacwadann lidka ku ahi.
Waxaanu ka
weeciyay majirihii ay dacwadu ku socotay, isagoo su’aalihii ugu waawaynaa ee
laga duulayay ka dhigay doodo sharciyeed oo ku salaysan inuu dhawrsanaan
leeyahay iyo inkale : horta Samantar ma laga dhex dacwayn karaa dalka
Maraykanka sidii shaqsi caadi oo aan lahayn dhawrsanaan dibaadeed?Miyay Maxkamaduhu
ka qarniqi karaan dacwadan?Miyaa loo raaci karaa waxyaabihii ka dhashay
waajibaadkii xileed ee uu gudanayay markii uu talada hayay? Miyuu ku takrifalay
awoodahaasi? Miyaanay dacwada lagu oogayaa ahayn qarankii Somaliya oo Maraykan
dacwaynayo, maadaamo lagu haysto waajibaadkiisii dawladeed ee loo igmaday?
Intii ka horaysay
go’aankii kasoo baxay dacwada Samantar, waxay maxkamadaha Rafcaanka ee
Fadaraalku u tarjumeen Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye ( FSIA) si
khaldan.Iyagoo u qaatay in xeerkani lagu dabaqayo wakaaladaha dawladaha
shisheeye iyo waaxaha ka tirsan haayadahooda ( instrumentalities), kuwaasi oo deggan dalka Maraykanka.
Fasiraadoodani ayaa ahayd mid ku salaysan fahm qaldan
oo ay ka qaateen ujeedadii uu koonagarasku u ansixiyay xeerkan . Waxaany
u qaateen, in dhawrsanaanta uu xeerkani
bixiyay ay tahay tii u alaaba uu bixin Xeerka ku dhisan
xukun-maxkamadeedyada (Common law). Halka ay sidoo kale u haysteen in , Xeerka
Dhawrsanaantuna Qaramada Shisheeye (FSIA)
iyo kan Komon-looguna,in isku yihiin hal iyo nirigteed, amaba in uu
Xeerka Dhawrsanaanta Qaramadu uu yahay xeerkii komon-looga oo loo habeeyay qaab
xeer-dajineed uun (codification)[1].
Hadaba Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye (FSIA)
wuxuu dib-u eegis ku sameeyay dhawrsanaantii koman loogu siin jiray dawladaha
shisheeyaha iyo wakiiladooda. Waxaanu ka soo reebay xaalado gaara oo aanay
dawladuhu ka dhawrsanaan karin dacwado lagaga dhex oogo dalka gudihiisa, sida
dacwadaha ka dhasha maacimalaad ganacsi oo ay dawlad shisheeya ahi la yeelato
shirkadaha gaarka loo leeyahay ee deggan dalka Maraykanka.
XEERKA DHAWRSANAANTA QARAMAD
SHISHEEYE (Foreign Immunity Sovereing Act)
Xeer dhaqameedka caalamiga ayaa dhawrsanaan buuxda
siiyay qaramada aduunka . Dhawrsanaantaasi oo ah inaan qaranna awood u lahayn
inuu qaran kale maxkamadihiisa ka dacweeyo. Mabada’a ka danbeeya dhawrsanaantan
ayaa saldhig u ah sinnaan iyo madaxbanaani buuxda oo ay yeeshaan dawladuhu.
Waxaan sidoo kale meesha ka madhnayn ujeedada ah in la ilaaliyo xidhiidhka
saaxiibtinimo ee ka dhexeeya qaramada.
Qaran kastaaba wuxuu madax baanaani buuxda u haystaa in
uu go’aan ka gaadho wax kasta oo ka jira xuduudihiisa. Taas oo ay macnaheedu
tahay dawlad kastaaba waxay awood u leedahay inay maxkamadayso cid kasto oo ku
dhexjirta xuduudaheeda. Hadana qaramadu way ka waantoobeen inay madax ama
saraakiil dawlado kale lagu dhex jiid-jiito Maxkamadahooga, sababtoo ah
tani waxay wiiqaysaa ama mijo-xaabinaysaa ixtiraamkii iyo xidhiidhkii
wada-shaqayneed ee quruumaha ka dhexeeyay.Haddii isku teelo-dhigashadaa
la samayna waxa meesha ka baxay is-aaminaantii iyo mucaamilkii laba geesoodka
ahaa ee qaramada ka dhaxeeyay ( mutual intercourse) . Si uu isfahanka iyo isku
fur-furnaanta dawladuhu usuurto galaaana, waxay qaramadu isla qaateen inaanay
dawladina ku dag-dagin dacwad ku oogitsta waax-haayadeedyada, wakaaladaha
ama madax ka tirsan dawlad kale.
Intii ka danbaysay,
qarnigii danbe dawladuhu waxay isla qaateen inay badh iskala noqdaan
dhawrsanaantii ay wadaagayeen, kadib markii dawladaha qaar ay macaamilaad
ganacsi ka dhex bilaabeen dalalkooda.Haddidhawrsanaantaasi
buuxda (absolute immunity) ay sii haystaan dawladuhuna waxay keenaysaa
inay si khaldan dhawrsanaantaasi uga faa’idaystaan, tusaale ahaan shirkadaha
gudaha ee ay maacaamilka la yeeshaan heli maayaan awood ay kaga dacweeyaan
maxkamadaha dalkooda, hadii ay dawladaasi shisheeye wax-isdaba marin iyo
khiyaano kula kacdo.Arrintani waxay keentay inay dawladaha qaar dib uga
fadhiistaan dhawrsanaantii buuxday, ka hor iyo kadib dagaalkii labaad. Waxaanay
hirgaliyeen mabda’a dhawrsanaanta kooban ” restrictive principle“.
Mabda’ani wuxuu dhawrayaa dhawrsanaantii qaran lahaa inteediii badnayd, laakiin
wuxuu maxkamadaha dawladeed awood u siinaya inay dhagaystaan dacwadaha ka dhan
ka ah dawlad shisheeye ee la xidhiidha arrimo ganacsi[2].
Markii ay dawlada
Maraykanku tallaabo maamul ku qaadatay mabad’an dhawrsanaanta kooban
sannadkii 1952, waxay waaxada arimaha dibadu ee dalkaasi bilowday inay
maxkamadaha kala taliso inay dawlad kasta oo dacwaysane ahi, leedahay dhawrsanaantii qaran lahaan jiray
iyo inkale. Talabixintan la
xidhiidha dhawrsanaantuna waxay ahayd mid ku xidhan mawduuca la isku hayo
iyo sida loo tixgalinayo siyaasada dibadeed ee maraykanku ka qabo
dalkaasi. Sannadkii 1978kii, ayuu Koongareeska Maraykanku uu u ansixiyay xeer
ahaan mabda’an dhawrsanaanta kooban oo qayb ka ah xeerka DHawrsanaanta Qaramada
Shisheeye ( FSIA)[3].
Xeerkan Dhawrsanaantu wuxu dhigayaa inay qaramadu shisheeye ay ka haystaan
dhawrsanaan dacwado kaga yimaada Maxkamadaha Maraykanka, marka laga soo reebo
xaaladahan:
1. Iyadoo dawladda shisheeye, ay iskeed uga tunaasusho
dhawrsanaanteeda ( waiver)
2. Hadii ay dacwadu la xidhiidho hawlo iyo macaamil
ganacsi oo ay dawladdan shisheeye ay ku dhex yeelatay dalka marayka
3. Haddii uu sarkaal shisheeye oo jooga maraykanku uu
kusoo kacay fal uu ka dhalanayo magdhaw (Tort committed by foreign
official in US). Falkaasi oo uu kusoo gaystay dalka dibadiisa.Tusaale ahaan
haddii ay dacwadaasi lagu soo oogay sarkaalkani ay tahay mid la xidhiidha
dhimasho, waxyeelo jidheed oo soo gaadhay dhibanayaal ku nool maraykanka, ama
hanti dhextaala. Falkaasi ama habdhqankaasi oo ay shardi u tahay inuu yahay mid
magdhawleh (tortous act)
iyo inuu falkaasi uu, ku
kacay sarkaal, ama shaqaale si rasmiya u matalaya qarankaasi shisheey.
Xeerka Magdhawga Dadyawga
Shisheeyaha ah ee loo yaqaan ATS ( Alien Tort Statute) ayaa lagu furtaa
dacwadahan aan sare ku xusnay. Xeerkan ayay dhibanayasha kasoo doogay
xad-gudubyo bini’aadminmad ka dhan ah iyo kuwo xubno ehelkooda loo gerystay
tacaddiyo ka dhan xuquuqdooda aadamiga ahi adeegsanayeen si ay garsoor iyo
magdhawba u helaan. Waana Xeerka illaa maanta ay ku dacwoodaan dhibanayaashii
midab-takoorka iyo tacadiyada lasoo mariyay ee u dhashay dalka koonfur Afrika.
Kuwaas oo dacwayeeya shirkado caalami ah oo kasoo kala jeeda dalal badan
(multinational corporations). Shirkadahan oo ay ka midyihiin Ford,
Daimler, GM, and IBM,ayaa lagu eedaynayaa inay dhiirigaliyeen ama ay si dadban
uga qayb-qaateen tacadiyadii ka dhanka ahaa dadii madawga ahaa ee koonfur
Afrika waqtigii uu caddaanku ka talinayay dalkaasi (Zambrano; Alien; 2013)[4].
Xeerkan Dhawrista
Xuquuqda Dhibanayaasha la jidh-dilay ( Torture
Victims Protection Act) ama ( TVPA) ayuu isna maraykanku ansixiyay si ay
dhibanayaasha ku nool dalkiisa ee lasoo mariyay jidh-dil ama kuwa
eheladoodii lagu laayay dilal aan
garsoorlahayn (extra judicial killings) ay dacwad ugu oogaan ciddii
falalkaasi u geysatay amaba ka danbaysay.Falalkaasi oo inta badan lagu galay
waji-dawladeed, ama qiilal sharci oo loo samaystay, ayay tahay in saraakiishii
ku kacday la horkeeno caddaalada. Cadalaadaasi oo aan suurtogal ka ahayn
dalalkii ay xad-gudubyadani kasoo dhaceen.Waxaana dacwoodayaasha laga rabaa
inay caddeeyaan inaanay dacwadan ka furan Karin, dalkii loogu geystay xad-gudubyadan[5].
MAXKAMADAHA RAFCAANADA GOBOLADA
OO KU KALA JABAY DHAWRSANAANTII RASMIGA AHAYD.
Su’aal ayaa soo baxday markii la ansixiyay xeerka
Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye (FSIA).Suaashaasi oo ahayd maxay tahay
dhawrsanaanta xeerkani? Ma mid dawladaha shisheeye iyo saraakiishoodaba si isku
mida uga hor-istaagaysa dacwad lagaga soo oogo Maxkamadaha Maraykankaa? Muxuuse
xeerku ugu jeeda Qaran shisheeye?
Marka aynu daadaagno qeexitaanka xeerka ee la xidhiidha erayga
Qaran shisheeye ( foreign state) ayaa sidan u yaala:
(The FSIA defines a
“foreign state” to include: a political subdivision of a foreign state or an
agency or instrumentality of a foreign state[6]).
Sharraxaadan oo macnaheegu af soomaali ku noqonayo,
qaran shisheeye waa:
laan siyaasadeed oo ka tirsan dawlad shisheeye, ama
wakaalad (agency) ama waax-hayadeed
kale oo leh shakhsiyad qanuuni ah oo ka tirsan dal shisheeye ah (instrumentalities of foreign state).
Waa kan sidoo kale , isagoo markale xeerku qeexaya wuxuu
uga jeedo (agency) oo ah
wakaalad ama (instrumentalities) oon ku fasiray waax-hayadeed kasta oo
ay dawlad shisheeye ku leedahay
Maraykanka, taasi oon, ahayn wakaalad
(agency). Wuxuuna xeerku u qeexay sidan:
(It defines “ agency or instrumentality of foreign state”
to mean any entity: 1) which is separate legal, corporate or otherwise , and 2)
which is an organ of a foreign state or political subdivision thereof , or a
majority whose share or other ownership interest is owned by a foreigb state or
political subdivision thereof,)
Markaan isku dayo afsoomaali inaan ka dhigo
sharraxadan sharciyeed waxay “wakaalad”
ama “haayad-dawladeed” noqonayaan
wax kasta oo jiritaan ahaan u leh:
1. shaqsiyad sharciyeed[7], oo gaar ah sida shirkad iwm ( seperate legal
personality )
2. waax kamida dawlad shisheeye ha noqoto mid siyaasadeed
ama laan-hoose oo ay aqalabiyadda saamiyadeeda ama mulkiyadeedaba ay
leedahay dawlada shisheeye ama laan-hoosaad siyaasadeed oo ka tirsan
dawladaasi.
Maadaamo erayga saraakiil
shisheeye ( foreign officials) uu ka maqanyahay qeexitaanada erayaybixintan
xeer ee kala ah; dawlad shisheeye (foreign state ), ama wakaalad ( agency) ama waax-hayadeed
(instrumentality), waxay keentay inay ku kala qaybsamaan Maxkamadihii Rafcaanka
ee Maraykanku.
Maxkamadaha badankoodu waxay u tarjumeen inay saraakiisha
shisheeyaha ahi, ay leeyihiin
dhawrsanaanta la siiyay (dawlad shisheeye). Weedhan dawlad shisheeye (foreign
state) oo uu xeerku ku qeexay, wakaaladaha
ama waaxaha-haayadeed, ee ay dawlad
kale, ku dhex leedahay Maraykanka.
Caqliyada doodanina waxay ku salaysnayd sidan:
1. Inaanay jirin dawlad iska shaqaysa, balse ay ku
shaqayso dad ama saraakiil.Kuwaasi oo leh go’aanada iyo tallaabooyinka lagu
dacwaynayo.
2. Dacwada askhaastaas ama saraakiishaas lagu soo
oogaana waa tallaabo sharci oo ka dhan dawlada shisheeye lafteeda. Iyo;
3. In Xeerkan Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye uu yahay
xeer-dhaqameedkii (common law) oo hab xeer-dajineed loo habeeyay loona
ansixiyay ( codiffication made
to common law), sidaa darteedna dhawrsanaantii xeerka xeer-dhaqameedku ay
ka ilaalinaysay saraakiisha shisheeye inaan lagu dacwayn tallaabooyinka ay
qaataan markay gudanayaan waajibaadkii rasmiga ahaa ee loo igmaday, haba ahaato
dawladii ay matalayeen tan xataa dacwada ku oogaysaabe.
Dacwadii Samantar oo uu ka dhanyahay Yuusuf ( Samantar Vs Yusuf)
Dacwadii lagu soo oogay Maxamed Cali Samantar oo
ahaa wasiirkii gaashaandhiga iyo Raiisal wasaarihii Somliya markay taariikhdu
ahayd 1980 ayay xubno reer Somaliland ahi kusoo ogeen dacwad,iyagoo kuu
eedaynayay gabood falo ka dhan ah binidaadmnimada oo uu geystay markii uu
talada hayay. Waxaanay dacwadoodu ku salasnayd:
- Samantar wuxuu
ahaa taliyihii ugu sarreeyay ee bixinayay amaradii ay Ciidamadii Somaliya
ku hawlgalayeen, kuwaas oo gaystay dilal bilaa garsoor ah, jidh-dil, iyo
xadhig dulmi ah (arbitrary detentions).
- Samantar wuu ogaa
amaba waxay ahayd inuu ogaado gaboodfallada ay ku kacaayeen kuwii ka
hooseeyay
- Samantar
wuxuu dhiiri galiyay falalkii waxashnimada ahaa ee lagula kacay dadkii
rayidka haa, isagoo ka dhigay waxashnimadaasi wax lagu qaato darajooyin
ama lagu dallaco.
Waxaanay dadkan qurbo joog
ahi ka dalbadeen in samantar laga siiyo magdhaw sida waafqsan xeerka TVPA[8]. Samantar wuxuu u soo baxsaday
dalka maraykana isagoo dagay Firjiniya ( Virginia) 1991 markii ay dawladii
kalitaliska ahayd bur-burtay.Intaas wixii ka danbeeyayna dawladda maraykanku
may aqoonsan xukuumadihii ka jiray Somaliya.
Samantar ayaa isna dhankiisa ku dooday inaan lagu soo
oogi karin dacwad, isagoo sheegtay in Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye
ee loo soo gaabiyo FSIA uu siiayay dhawrsanaan maadaamo oo ay dacwadu ku
salaysantahay tallaabooyinkii uu qaatay markii uu xilka hayay. Sidaa darteedna
dacwada isaga lagu oogayaaa ay la mid tahay mid lagu soo oogayo Qarankii
Soomaaliya ee uu matalayay waqtigaasi.Waxaanu Samantar ku guulaystay doodiisii.
kadib markii ay Maxkamadu Degmadu ayyiday.Iyadoo sheegtay inaan Samantar la
dacwayn karin oo uu leeyahay dhawrsanaanta uu xeerkani siiyay qaramada
shisheeye.Waxaanay gabi ahaan garsoorayaashu maxkamadu u arkayeen, inuu yahay
sarkaal dawladeed, haba ahaado ku hore xil u hayn jiryabee, sidaa darteed wuxuu
ku hoos gabban karaa Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye, maadaamo oo uu
gudanayay xil rasmiya oo ay u igmatay dawladii Somaliyan.Maxkamadu waxay diiday
inuu Samantar ka bad-badiyay oo uu ku takrifalay xilkii loo igmaday.
Maxkamada Rafcaanka ee loo
yaqaan ( Fourth Circuit) ayaa burisay Xukunkii maxkamada Degmada, iyadoo
raacday doodii iyo aragtidii garsoorayaashii laga tirada batay ee qabay inaanay
habe yaraatee saraakiishu shaqsi ahaan( individual officials) wax dhawrsanaan
ah ku lahayn xeerkan FSIA. Kaas oo luqad ahaan dhawrsanaanta siinaya ( wakaaladaha
iyo waax-haayadeedada). Sidoo kale waxay Maxkamadan Rafcaanku ku dooday
in haddii laga tagi waayo, uu Xeerkan FSIA dhawrsanaan siin lahaa oo
qudha sarkaal xilk haya waqtigan dacwada lasoo oogay.Madaamo oo uu xeerku
u dhiganyahay luqad ahaan mid ka hadlaya waqtigan taagan (statutes present-tense language) marka uu xeerku
leeyahay ( wakaalad ama waax-hayadeed), wuxuu ka hadlayaa mid shaqaynaysa
waqtigan dacwada laoogayo.Kadib waxay maxkamada Rafcaanku ku gaadhay
go’aan inay dacwada ku celiso Maxkamadii Degmadii si ay uga baaraandagto bal
inay jirto dhawrsanaan kale oo kaga haboon tan iyadoo burisay dhawrsanaantii uu
kaga dooday Maxkamada Degmada ee ay maxkamadaasi la qaadatay.
MAXKAMDII SARE
Samantar wuxuu rafcaan kasoo qaatay go’aankii Maxkamada
Rafcaanka ee ( Fourth Circuit), isagoo ka codsanaya inay Maxkamad Sare dib u
akhrido Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye FSIA, si uu u helo
dhawrsanaanta uu ku andacoonayo, Waxanu ku saleeyay rafcaankiisa sababahan:
1-Qeexitaanada eraybixinta xeerka “dawlad shisheeye” iyo
“wakaalad ama waax-haayadeed” maaha mid leh nuxur dhammaystiran balse waa
sharraxaad uun.
2-Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye (FSIA) waa in
loo fahmaa xeerkii Komonlooga oo loo habeeyay hab xeer-dejineed.Xeerkanina
saraakiisha ka jooga dawlad shisheeye wuxuu siinayaa dhawrsanaan buuxda oo ka
hor-istaagaysa dacwad lagaga soo oogo dalka Maraykanka.
3- Sidan loo fasiray Xeerka Dhawrsanaantu wuxuu
meesha ka saarayaa isxaq-dhawrkii (comity) iyo wax-is-dhaafsigii
dawladaha ( reciprocity)
ee la rabay inuu xeerku hirgaliyo.
Halka ay dacwoodayaashu iyaguna ku doodeen :
- Sida ku cad luqada
xeerka, meelna kama soo galo wax sarkaal ahi, sidaa darteedna kuma doodi
karo Cali Samantar inuu dhawrsanaan xeerkani ku hoos-leeyahay.
- Xeerkan
Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye ( FSIA), ma siinayo wax dhawrsanaan
sarkaal hore oo aan waqtiga dacwada lasoo oogayo wax xil ah u haynin
qaran.
- Qofka lagu loo
haysto dil-aan-garsoorlahayn (extra judicial killing) ama jidh-dil ma
yeelan karo wax dhawrsanaan ah haddii lagu soo dacweeyo Xeerka Ilaalinta
dhibanayaasha shisheeye ee la jidh-dilay ( Torture Victim Proctection Act)
iyadoo waliba lala akhrinayo Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye.
- Qofna awood
u malaha in uu ku kaco jidh-dil iyo dil ka baxsan garsoorka,
fal-danbiyeedyadani haba yaraatee wax qiil ah malaha, sidaa darteed
Samantar kuma doodi karo inuu gudanayay waajib rasmiya oo loo
igmaday. Waxaanay ku ladheen dacwoodayaashu inay xeerkan Ilaalinta
Xuquuqda dhibanayaasha jidh-dilka loogu gaystay dal shisheeye lala akhriyo
Xeerka Dhawrsanaanta Qaramada Shisheeye ( FSIA)
- Go’aanada
siyaasadeed ee Waaxda arrimaha dibadu waa qaar aan wax saamayn ku yeelan
Karin dacwad ka dhan ah qof loo haysto inuu galay gabood-falo ka baxsan
aadamnimada.
Goaankii aqlabiyada ahaa ee ay Maxkamda sarre gaadhay,
wuxuu xalliyay kala qaybsanaantii Maxkamadaha Rafcaanka ee dacwadan Cali
Samantar .Waxaanay Maxkamadu ayiday ra’yigii laga batay ee Garsoorayaashii
Rafcaanka. Garsoore Sare Steven ayaa daahfuray inay saraakiisha shisheeya ay
“xaraf”ahaan ku haboonan lahaayeen inay ku jiraan qeexitaanka eriyada (
agency and Instrumentality) oo kala ah ( wakaalad ama waax-haayadeed). Balse
nuxurka akhris ee qeexitaankan sharci ayaa ka saaray meesha inay saraakiishu
soo galaan dhawrsanaanta Xeerka. (Wakaalad iyo waax-haayadeed). Siday
Maxkamadu u fassirtay, waxa uu xeerku FSIA ku qeexay inay looga jeedo
“haayad-maamuleed oo aan loo jeedin shaqsi”..(Organisation rather than
individuals).Xeerku ma sheegin nooca shaqsiyada qaanuuniga ah ee laga rabo
(wakaalad ama waax-haayadeed) inay lahaato. Meesha kuma taalo shaqsiyad
qaanuuni ah oo dabiici ah (natural legal person) ,sidaa darteedna tani
waxay meesha ka saartay in nuxur ahaan qeexitaankan laga dhex arko inay
dhawrsanaantan heli karaan saraakiisha ka hawlgala wakaaladahan ama
haayadahan shaqsi ahaantodu.
Doodii Samantar ee
ahayd qeexitaanka “Wakaalad ama waax-haayadeed” waa mid sharraxaad ah oo
aan taabanayn nuxurka sharci ee ay labadan eray xambaarsanyihiin ayay Maxkamada
Sare qaadacday. Waxanay ka diiday in dhawrsanaanta la siiyay wakaalad ama
waax-hayadeed ay dawlad shisheeye ku dhex leedahay Maraykanka lasoo galiyo
saraakiisha laf-ahaantooda. Madaama ay “wakaalad ama waax-hayadeed” ay
leeyihiin jiritaan sharciyeed oo gaar ah (
separate legal personlities), iyagaanay dhawrsanaantani gaar u tahay.Kama danbaystiina
waxay Maxkamada Sare ayyiday Xukunkii Maxkamda Rafcaanka ( fourth Circuit)
iyadoo u caddaysay Samatar inaanu lahayn dhawrsanaanta Xeerka FSIA ee uu ku
doodayay.
SAMANTAR OO GARSUGE NOQDAY
Samantar wuxuu mar walba ka cararay in la gudo galo
nuxurka dacwada maadaamo oo laga hayay caddamymo qiraal iyo caddaymo kale oo
aanu dafiri karin. Waxay dani ugu jirtay inuu hor-istaag ku sameeyo dhagaysiga
dacwadan isagoo ku hoos gabbo islahaa dhawrsanaantan uu bixiyay Xeerka FSIA.
Haddii uu ku guulaysto in dacwadan hab ahaan u jabiyo ( procedural
incompetency), waxay keenaysaa in laalo dacwadii ka dhanka ahayd. Balse markii
in badan la isla soo gal-gashay waxay kubadu kusoo noqotay bartii ay ka
bilaabantay. Waxaanay Maxkamadii Degmadu ee dacwadu ka bilaabantay ay heshay
kalsooni u xalaalaysay inay dib u furto gudo-galkii nuxurkii dacwada oo aan
qabo inaanay sheeko badan iyo dood badan ka taagnayn.
Sidoo kale waxa Samantar
garabkiisa ka baxday Waaxdii Arrimaha Dibada oo markii hore u muuqatay mid rajo
badan ku dhalisay kana caga-jiiday inay mawqif adag iska taagto dhawrsanaantan
uu ku andacoonayay dacwaysanuhu.Isagoo gar-suge u ah Samantar Maxkamad Degmada,
ayay Waaxda arrimaha dibadu soo saartay qoraal cinwaankiisu yahay ( Statement
of Interest).Waxaanay qoraalkan ku caddaysay inaanu Samantar wax dhawrsanaana
ka haysan dacwaddan.Waaxdu Arrimaha Dibadu may doonayn inuu Samantar
dhiiqadiisan kula soo gal-gasho.Sidaadarteed waxay
qoraalkeeda ku xustay inuu saamayn ku yeelan karto xidhiidhka arima dibadeed ee
Maraykanku la leeyahay dalal kale,haddii Samantar la siiyo dhawrsanaan uu kaga
baxsado eedahan lagu soo oogay.
Waaxda
Arimaha dibada sidoo kale waxay ku xustay warqadeedan inaanay dhawrsanaanta uu
ku andoocanayo Cali Samantar ayna suurtogal u ahayn laba arimood oo jira
awgood. Waa tan koowaade, Samantar wuxuu ahaa sarkaal hore, mana jirto xukuumad
soomaaliyeed oo Maraykanku aqoonsanyahay oo uu manta matalayaa, Xukuumadaasi oo
u hadli lahayd, qeexina lahayd in habdhaqankani lagu eedaynayaa yahay waajibaad
dawladeed oo rasmiya oo uu gudanayay. Waa ta labaade, Samantar wuxuu Maraykanka
ku joogaa deganaansho joogto ah oo sharci ah (Permanent Legal residence),
sidaa darteedna dadka deganaanshan Samantar oo kale haysta waxa xuquuqdooda ilaaliya
Xeerarka Maraykan ee caadiga ah, maadaamooy xaaladoodu sidaa tahayna kama
baxsan karaan wilaayada garsoor ee Maxkamadaha dalka, khaasatan markay soo
dacweeyaan Muwaadiniin Marykan ama muwaadiniin la siiyay jinsiyada Maraykanka (naturalized
citizens) sida dacwoodayaashan oo kale[9].
Maxkamadu waxay sidoo kale ka fiirsatay inuu Samantar
leeyahay dhawrsanaanta Madaxweyne-Qaran (Head-of-state immunity),taas oo intii
dacwada lagu gudo jiray uu Samantar ku dooday, kadib markii uu ku
guuldarraystay dhawrsanaantii Xeerka FSIA.Waxaanay Maxkamadu caddaysay in
dhawrsanaanta madaxwaynayaashu tahay mid ku salaysan aqoonsi
(status-based immunity). Dhawrsanaantan oo ah qayb kamida Xeerka dhaqameedka
loo yaqaan koman-looga (common law), ayaa ah mid shakhsigu ku kasbado
aqoonsigiisa-xileed.Waxaana alaaba dhawrsanaantan iska leh, Madaxweynayaasha
Qaramada, diploomaasiyiinta iyo Wasiirada Arrimaha Dibada. Hadaba si uu
Samantar u helo dhawrsanaantaasi, waa inuu ka mid yahay xukuumad uu
Maraykanku aqoonsanyahay, taas oo keenaysa inay Waaxda Arimaha Dibada ee
Maraykanku siiso tixgalin buuxdo.Samantarna xaq uma laha dhawrsanaantan, kumana
doodi karo mudo-xileedkiisi hore inuu ahaa madaxweyne-qaran.Markaad eegto
warqadan Waaxda Arrimaha Dibada nuxurkeeda, Maxkamadu waxay sheegtay in laga
dhan-dhasan karo inaanay Waaxda Arimaha dibadu siiseen
(dhawrsanaantaas-aqoonsi) Cali Samantar xataa haddii uu maanta xil hayn lahaa.
Maxkamadu waxay sidoo kale
lafa-gurtay dhawrsanaanta kale ee Xeerka koman looga,taas oo loo yaqaan
Dhawrsanaanta ku salaysan-habdhaqanka (conduct–based imminuty),waxa
sidoo kale la yidhaa: Dhawrsanaan-shaqo (Functional immunity) taas oo
saraakiisha hoose ama Madaxda dawladuhuba mutaysan karaan marka qiimayn lagu
sameeyo tallaabooyinkii rasmiga ahaa( official acts) ee ay qaateen intii
ay xilka hayeen. Sharciyaqaanada qaar ayaa qaba in saraakiishu leeyihiin
dhawrsanaan la mid tan ay xukuumaduhu leeyihiin, khaasatan marka ay gudanayaan
waajibaad rasmiya oo ay xukuumadoodu u igmatay. Dhawrsanaantan lagu kasbanay
shaqada ayaa runtii ah mid ka balaadhan kana kooban tan lagu kasbanayo
aqoonsiga-xileed. Way ka koobantahay oo waxay dhawrsanaantan lagu helaa
gudashada tallaabooyin ama hawlo gaara oo qofka loo igmaday, wayna ka
ballaadhantahy, oo waxa uu qofku dhawrsanaantan sii haystaa isagoo wax xilaba
hayn.Haddii uu qofku u dhaqmo sidii shaqsi ah caadi ah oo aanu u dhaqmin sidii
sarkaal rasmiyana, dacwada lagu oogay noqon mayso dacwad lagu oogay qarankii
shisheeye ee uu ka tirsanaa. TIn kastoo labadan xeer ee koman-loogu iyo Xeerka
Dhawrsanaanta Qaramada shisheeyaba ay bixiyaan dhawrsanaanta la xidhiidha “
gudashada waajibaad rasmiya”, waxa la odhan karaa siyaabo kale duwan ayay u
eegaan. Xeerka koman-loogu wuxuu diirada saaraa habka loo gutay iyo ujeedada ka
danbaysa tallaabooyinkaasi lagu muransanyahay, Halka uu Xeerkan FSIA uu hoos u
eegayo nooca ama asal-ahaanta tallaabooyinkaas ama habdhaqankaas la isku haysto.Waxa intaas
soo raaca sharciyaqaano kale oo iyaguna qabo inay saraakiishu xaq u leeyihiin
haddii dacwada lagu soo oogayaa ay waajibaad saarayso xukuumadii shisheeye ee
ay ka tirsanaayeen. Maxkamda waxay falanqayn-dheer oo ay gashay kadib,
xustay in la taxgilanayo aragtida Waaxda Arrimaha Dibada marka
dhawrsanaanta noocan ah laga go’aan gaadhayo, inkastoo aanay aragtiedan Waaxdu
lahayn mid leh go’aano-fulineed (binding
decision).
Maxkamadu waxay sidoo kale caddaysay inaanay haba
yaraaatee Waaxda Arrimaha Dibada ee Maraykanku qiil u samayn Karin falalka iyo
habdhaqanada ka dhanka ah Sharciyada caalamiga ah ee lama taabtaanka ah (peremptory norms),
sharciyadaasi oo sidoo kale loo yaqaan, sharciyada-faralka ah ama lagu
qasbanyahay ( Jus Cogens). Hadaba dulucda wadnaha u ahayd
dacwaddan lagu soo oogay Cali Samantar ayaa ahayd inuu ku kacay habdhaqan iyo
falal xad-gudub ku ah Sharciyadaasi caalamiga ah ee lama-taabtaank ah sida
isagoo ku kacay fal ka dhan aadamnimada oo isugu jira dilal bilaa garsoor
ah, jidh-dil, xadhig dulmiya iyo dilal aan rayid mid hubaysantoona look
ala aabo-yeelin ( indiscriminate executions). Sidaa darteedna waxay Maxkamadu
go’aamisay inaanu dacwaysane Samantar xaq u lahayn inuu ku doodo dhawrsananta
ku salaysan habdh-qanka, tusaale ahaan inuu gudanayay Waajibaad Qaran oo
loo igmaday.
Samatar wuxuu kolba buur
iyo banana jiidhaba, dhannaba garawshiiyo kamuu helin, hadday noqoto Maxkamada
Sare ama Waaxdii Arrimaha Dibada. Waxaanu waayay dhawrsanaantii sharciyada
Maraykanka ee uu ku doodayay, isagoo ku guuldarraystay inuu is-hortaago
dacwadii ku socotay. Markii safxadii dhawrsanaanta la laalay ayaa si dhab oo
loo gudo galay in laga garnaqo dulucdii dacwada. Waxaanay dacwaysanayaashu soo
bandhigeen caddaymo isugu jiro maqal iyo muuqaal ah oo ka dhan ah Cali
Samantar, Kuwaas oo muujinay bur-burkii magaalooyinkii, xasuuqii dadkii maatida
ahaa soo gaadhay.Waxay Maxkamadi degmadu dhagaysatay
waraysiyo uu Cali Samantar kasii daayay BBC-da oo uu ku qirtay inuu lahaa
amarka iyo masuuliyada koowaad wixii dadka soomaaliyeed ka soo gaadhay
dagaaladii ka dhacay,Waxa sidoo kale la dhagaystay taararkii taliska milatariga
iyo reedhyawyadii lagu hayay hubkii cuslaa iyo madaafiicdii lagu hogaaminayay
goobihii dadka rayidka ahi daganaa.
Kama dambaystii ayay Maxkamadu ku xukuntay dacweysane
Cali Samatar inuu bixiyo Magdhawg gaadhay 21 milyan oo doolar oo isagu jiraa
magdhaw madaniya iyo ganaaxyo ciqaabeed.
Tixraac:
[1] Supreme Court of the United States, slip opinion, 2009th
.p9 (http://www.supremecourt.gov/opinions/09pdf/08-1555.pdf.
[4] Zambrano
Angela, Alien Margaret, the Texas lawbook,
p3.2013.
Gower Cristina, The Alien Tort Claims Act and the South African Apartheid Litigation: Is the End Nigh?
[6] S,
1603.Definitions, Public law 94-583,1976.
[7] .
Waa hayadaha ay maamulaan dawladaha shisheeye, kuwaasi oo noqon karo, laamo ka
tirsan hayadaha ama shirkadaha dawladdaasi shisheeye ee laga heli karo dalkan
Maraykan. Haayadahaasi oo leh jiritaan sharciyeed oo gaar ah.
[8]
Xeerka Ilaalinta Dhibanayaasha la
jidh-dilay ( TVPA), waa xeer Koongareska Maraykanku ansixiyay Bishii March
1992.Xeerkani wuxuu dhibanayaashan u ogalaaday inay dacwad Maraykanka kaga dhex
oogi karaan shakhsiyaadka iyagoo xil-dawladeed oo rasmiya gudanaya ku kaca
jidhil iyo dilal ka baxsan garsoorka, falalkaasi ka ay ku soo gaysteen dal aan
Maraykanka ahayn .Si dacwadani u hirgashona waxa laga rabaa dacwooduhu inuu
caddeeyo inaanay suurtogal ahayn dacwaddan inuu ka furto meesho falku ka
dhacay.
[9]
Wuerth, Ingrid , Virginia Journal of
International Law Association, Foreign Official Immunity Determination in US court: the case
against State of Department,2011.
Subscribe to:
Posts (Atom)
THE THREE DRIVERS. BY MOHANED AHMED ABDI BA'ALUL
THE THREE DRIVERS The sun hung directly overhead, casting a harsh white glare across the compound. The air at the Central Station was th...
-
Waxay Maxkamadi sideedaba go'aan kasoo saartaa waa Dacwad. Dacwad kastaana noocay doonto ha noqotee (ciqaab, madani, maamul amaba dastuu...
-
EARLY EVIDENTIARY DISCLOSURE AND PROCEDURAL CONCENTRATION Reforming Pretrial Evidence in Somaliland Civil Litigation By Mohamed Ah...
-
Garyaq. Bacaluul. DASTUURKA IYO GARSOORKA SOMALILAND Maxkamadda Sare Markaad eegto qaab-dhismeedka Garsoorka iyo...
